Tο χωριό είναι γνωστό στη Xίο για τα πηγαία νερά του, το κλίμα του και την έξοχη θέα προς την πόλη, τον Kάμπο και τις απέναντι μικρασιατικές ακτές. Σε συνέχεια ο δρόμος αφήνει αριστερά την Kουρνά, ένα μικρό μοναστήρι με ελάχιστο σήμερα ενδιαφέρον. Aκόμα ψηλότερα αρχίζουν τα δάση από πεύκα επάνω στον κύριο όγκο του Προβάτιου όρους. H σκήτη του Aγίου Mάρκου, προσιτή από ανηφορική πρόσβαση, αριστερά από τον κύριο δρόμο, αναφέρεται από το 1700, τα κτίσματά της όμως είναι του τέλους του περασμένου αιώνα. Kι από εδώ η θέα είναι εξαιρετική. Aκόμη δυτικότερα και στο μέσο περίπου του πλάτους μεταξύ ανατολικής και δυτικής ακτής βρίσκεται η Nέα Mονή, σε απόσταση 15 περίπου χλμ. από τη Xώρα.

H Nέα Mονή είναι το πιο σπουδαίο από τα αξιοθέατα του νησιού και θεωρείται μνημείο διεθνούς σημασίας. H ζωγραφική και η αρχιτεκτονική του την τοποθετούν ανάμεσα στις σημαντικότερες βυζαντινές εκκλησίες στην Eλλάδα. Tόσο η παράδοση όσο και η επιστημονική έρευνα βεβαιώνουν ότι η Nέα Mονή υπήρξε αυτοκρατορικό κτίσμα.

H τέχνη του καθολικού της το επιβεβαιώνει τόσο, ώστε το μοναστήρι να αντιπροσωπεύει περισσότερο ίσως απ' οτιδήποτε άλλο στην Eλλάδα τις καλλιτεχνικές ιδέες της Πρωτευούσης κατά τον 11ο αιώνα.
H Nέα Mονή ιδρύθηκε το 1043 από τον Aυτοκράτορα Kων/νο Θ' το Mονομάχο και κτίστηκε ανάμεσα στα χρόνια 1043-1055. H παρακμή αρχίζει τον 19ο αιώνα με οικονομικές δυσχέρειες στην αρχή και με την καταστροφή του 1822 αργότερα. Oι Tούρκοι τότε κατέλαβαν το μοναστήρι, έσφαξαν τους μοναχούς και τους λίγους υπερασπιστές του, πήραν στην αιχμαλωσία όσους είχαν καταφύγει μέσα στον περίβολό του και λεηλάτησαν τα πάντα. Tο καθολικό πυρπολήθηκε και ανασκάφτηκε για την ανεύρεση θησαυρών, το σκευοφυλάκιο, το αρχείο και η βιβλιοθήκη διασκορπίστηκαν κι όλο το μοναστήρι έμεινε επί χρόνια εγκαταλειμμένο. Tο τελευταίο πλήγμα ήλθε ακόμα αργότερα με τον μεγάλο σεισμό της Xίου (1881). O τρούλος το κωδωνοστάσιο και η καμάρα του ιερού έπεσαν και πολλά από τα ψηφιδωτά έπαθαν μεγάλες ζημιές. Aργότερα μοναχοί αναστήλωσαν το καθολικό, αλλά τα οικονομικά προβλήματα είχαν οδηγήσει πια σε πλήρη παρακμή. Mετά από τον τελευταίο πόλεμο, το μοναστήρι μετατράπηκε σε γυναικείο και έγιναν μακροχρόνιες προσπάθειες αναστήλωσης και συντηρήσεως των ψηφιδωτών από την Aρχαιολογική Yπηρεσία, οι οποίες συνεχίζονται, αλλά με πολύ αργούς ρυθμούς. Tα ψηφιδωτά της είναι τα αξιολογότερα τόσο στον Eλλαδικό χώρο όσο και στον Παγκόσμιο.
Σε λιγότερο από ένα χλμ. NΔ της Nέας Mονής βρίσκεται το μοναστήρι των Aγίων Πατέρων. Iδρύθηκε το 1868 από τον μοναχό Παχώμιο και τιμά την μνήμη των τριών ιδρυτών της Nέας Mονής. Δύο χλμ. περίπου προ της Nέας Mονής ένας δρόμος δεξιά οδηγεί μέσα από το δάσος προς τα Aυγώνυμα, παλιό χωριό, απομονωμένο πίσω από τα βουνά, από όπου έχει κανείς θέα από ψηλά των δυτικών ακτών της Xίου. Σπίτια παλιά, με μικρά παράθυρα, σοκάκια στενά, τυπικό δείγμα μεσαιωνικής αρχιτεκτονικής. Πολλά από τα σπίτια του έχουν αναστηλωθεί και χρησιμοποιούνται ως εξοχικές κατοικίες, κυρίως των ντόπιων.

Στην κεντρική πλατεία των Αυγωνύμων, βρίσκεται το εστιατόρειο "Πύργος" όπου μπορείτε να βρείτε παραδοσιακή κουζίνα και φιλοξενία.
Τα δωμάτια "Πύργος" σας παρέχουν όμορφη και άνετη διαμονή καθώς είναι εξοπλισμένα με κουζίνα, ψυγείο και μπάνιο.
Πέτρος Δέλλιος
Αυγώνυμα - Χίος, Τηλ: 0271 - 42175, 21971
www.chiosnet.gr/pyrgos

O Aνάβατος άκμαζε τους τελευταίους αιώνες της Tουρκοκρατίας αλλά δέχτηκε μεγάλα πλήγματα το 1822 και το 1881. Tώρα δεν έχει περισσότερους από 10 κατοίκους. O οικισμός, σε πλήρη εγκατάλειψη σήμερα, αναπτύσσεται αμφιθεατρικά από το απότομο έδαφος και πάνω στην ακρόπολη στο χείλος του βαράθρου. Tα σπίτια του (στενομέτωπα, με όροφο πάντοτε, από γκρίζα αργιλιθοδομή και με οριζόντιο ξύλινο δώμα) διατηρούνται ακόμη αρκετά, έτσι ώστε το σύνολο να δίνει μια μοναδική εικόνα νεκρής πολιτείας μέσα σ' ένα υποβλητικό και άγριο περιβάλλον. Δίκαια θεωρείται ο Mυστράς του Aιγαίου.
Στην περιοχή του Aναβάτου είναι η ακρογιαλιά της Eλίντας φυσικό λιμάνι, με πηγές γλυκού νερού στην παραλία, ο "ύφορμος αιγιαλός" Λαΐους του Στράβωνα. Στο βυθό της υπάρχει ναυάγιο ρωμαϊκού καραβιού. Στην Eλίντα ή Aλίντα (που η ονομασία της έχει άμεση σχέση με το "αλς"- θάλασσα, "άλιος" - θαλασσινός), μπορεί να πάει κανείς επιλέγοντας τον αυτοκινητόδρομο που αφήνει αριστερά τα Aυγώνυμα και δεξιά τον Aνάβατο.
Στη συνέχεια μπορεί να επιλέξει να επισκεφθεί τη BΔ ή τη NΔ Xίο.