Χίος, Πέμπτη 24 Μαΐου

Ὓβρις - ἂτη – νέμεσις – τίσις, μια συμπαντική νομοτέλεια. Αἰδώς γάρ ὀργῆς πλεῖον ὠφελεῖ βροτούς

Σάβ, 20/01/2018 - 19:23

«Ὓβριν χρή σβεννύναι μᾶλλον, ἤ πυρκαϊήν»
                        Ηράκλειτος
 

Η ὓβρις ήταν βασική αντίληψη της κοσμοθεωρίας των Ελλήνων της αρχαιότητας, η οποία όμως ακολουθεί τον Ελληνισμό σε μεγάλο βαθμό μέχρι τις μέρες μας.
Το ανόμημα της ύβρεως διέπραττε και διαπράττει κάποιος, όταν υπερεκτιμά τις ικανότητές του ή και τις δυνάμεις του (σωματικές ή και στρατιωτικές), αλλά κυρίως οικονομικές και πολιτικές, συμπεριφέρεται με βίαιο, αλαζονικό και προσβλητικό τρόπο, μη υπολογίζοντας φυσικούς ούτε και ηθικούς κανόνες και νόμους ή η συμπεριφορά του δεν λαμβάνει υπ’ όψιν τους άγραφους ηθικούς νόμους οι οποίοι επέβαλλαν ή και επιβάλλουν όρια στην ανθρώπινη δράση. Με τη συμπεριφορά αυτή υπερέβαινε ή προσπαθούσε να υπερβεί την ανθρώπινη θνητή φύση του, πράγμα που προσέβαλε τους θεούς αφού προσπαθούσε να εξομοιωθεί με αυτούς, με συνέπεια να προκαλεί τον εξοργισμό τους.
Η ὓβρις προκαλούσε την οργή των θεών∙ περιείχε δε πολλά βαθειά μηνύματα(1) για την διαπαιδαγώγηση των Ελλήνων να μην ξεπερνούν τα όρια των δυνατοτήτων τους, να μην είναι άδικοι και ιδιοτελείς γιατί θα ακολουθήσει η τιμωρία δηλ. η Νέμεσις του Δία, καθ’ ότι και ἡ Νέμεσις ἐκ Διός ἐκπορεύεται. Ζευς δε «Νέμειος» και «Νεμέτωρ». Αυτός έστελνε στον υβριστή την «ἂτην»* δηλ. την βλάβη και τη ζημία ως τιμωρία η οποία προήρχετο εκ της θείας δίκης και οργής που του θόλωνε το μυαλό. Αυτό όμως εξόργιζε τον υβριστή οδηγώντας τον σε νέες παραβιάσεις μέτρου και λογικής, φτάνοντας στη διάπραξη μιας μεγάλης ανοησίας δηλ. ενός σοβαρού σφάλματος, το οποίο θα προκαλούσε την οργή και την εκδίκηση των θεών. Και έτσι θα επέφερε την «τίσιν», δηλ. την τιμωρία που οδηγούσε στην καταστροφή του. Όποιος λοιπόν ξεπερνά τα όρια και γίνεται αλαζόνας δηλ. υβριστής, περνά σε πράξεις ανόσιες, απρόσεκτες αλλά και προσβλητικές, τότε επιλαμβάνεται η θεία δίκη δηλ. η Νέμεσις** η οποία λειτουργεί ως απονομή του οφειλομένου εκ της θείας οργής, ως τιμωρός μεγάλων εγκλημάτων. Ως παραδείγματα της ύβρεως μπορούμε να θεωρήσουμε ιδιαίτερα την εκστρατεία του 480 π.Χ η οποία προετοιμάστηκε με έπαρση από τον Ξέρξη που παρά τον υπερβολικά μεγάλο στρατό και στόλο, έφυγε ηττημένος από τα πεδία της μάχης (βλ. Σαλαμίνα, Μαραθώνα).

Για τη Νέμεση – Δίκη διαβάζουμε σχετικά στα «Αττικά» Α13 του Παυσανία: «Μικρόν δέ ἀπό θαλάσσης ἂνω, Νεμέσεώς ἐστιν ἱερόν, ἤ θεῶν μάλιστα ἀνθρώποις ὑβρισταῖς ἐστιν ἀπαραίτητος. Δοκεῖ δέ καί τοῖς ἀπόβασιν ἐς Μαραθῶνα τῶν βαρβάρων, ἀπαντῆσαι μήνιμα ἐκ θεοῦ ταύτης∙ καταφρονήσαντες γάρ, μηδέν σφίσιν ἐμποδών εἶναι τάς Ἀθήνας ἑλεῖν, λίθον Πάριον ὅν ὡς ἐπ’ ἐξειργασμένοις ἦγον, ἐς τροπαίου ποίησιν. Τοῦτον Φειδίας τόν λίθον εἰργάσατο, ἂγαλμα μέν εἶναι Νεμέσεως»***. Εκτιμώ πως το κείμενο αυτό είναι χαρακτηριστικό της τιμωρίας που περιμένει τους αλαζόνες και όσους λειτουργούν με έπαρση και αδικούν, καθότι οὐδέν ἐκφεύγει τό θεῖον. Όσοι λοιπόν καταλαμβάνονται από υπερβολικό ενθουσιασμό και φτάνουν στην αλαζονική συμπεριφορά, θα έχουν ως αποτέλεσμα την τιμωρία (πρώτα παραδείγματα Ίκαρος, Φαέθων). Αυτοί δεν θα αποφύγουν την τιμωρία ως εκδίκηση δηλ. την τίση****, η οποία ουσιαστικά οδηγεί στην αποκατάσταση της φυσικής τάξης των πραγμάτων μέσω της οργής και της εκδίκησης των θεών (δηλ. της θείας δίκης). Επί του προκειμένου λέγεται ότι ο Σύλλας ο οποίος κατέλαβε πολλές πόλεις της Ελλάδας διαπράττοντας ανόσια και φοβερά εγκλήματα, η τιμωρία του ήταν να τον φάνε οι ψείρες «φθειρῶν ἣνθησε καί ἐς τοιοῦτο περιῆλθε τέλος».

Η ὓβρις τιμωρείται∙ και όπως μας λέει χαρακτηριστικά ο Ηράκλειτος ούτε ο ήλιος δεν μπορεί να υπερβεί το μέτρον: «Ἢλιος οὒχ ὑπερβήσεται μέτρα∙ εἰ δέ μή, Ἐρινύες μιν Δίκης ἐπίκουροι ἐξευρήσουσιν…». Όμως αυτό που θεωρώ πως χαρακτηρίζει τον ορισμό της ύβρεως –μεταξύ των άλλων- είναι η συμπεριφορά των Αθηναίων στην καταστροφή της Μήλου∙ όταν μεθυσμένοι από την εξουσία και την υπεροψία της δύναμης, σκέφτονται πως όλα είναι επιτρεπτά, και έτσι αποφάσισαν την καταστροφή υπερβαίνοντας κάθε λογική, δίκαιο και μέτρο αφού έκριναν πως τα πάντα είναι δυνατά, και με κυνισμό απέρριψαν όλα τα επιχειρήματα των Μηλίων, λέγοντας «οἱ ἂρχοντες πράσσουσι καί οἱ ἀσθενεῖς ξυγχωροῦσιν». Αναφορές στη Νέμεση και στο πως αυτή τιμωρεί τους αλαζόνες και υβριστές, βρίσκουμε σε πολλά αρχαία κείμενα. Χαρακτηριστικός είναι ο λόγος του Λυσία κατ’ Ανδοκίδου ότι: «Οὐδέ γάρ ὁ θεός παραχρῆμα κολάζει» δηλ. όπως λέμε σήμερα, ο Θεός αργεί αλλά δεν λησμονεί. Εδώ ακριβώς βρίσκει εφαρμογή η ρήση αμαρτίες γονέων…. Διότι πολλοί τιμωρούνται «διά τά τῶν προγόνων ἁμαρτήματα» (στο ίδιο) «φασί γάρ τόν Δία εἰς διφθέρας τινάς ἀπογράφεσθαι τά πραττόμενα τοῖς ἀνθρώποις» σήμερα λέμε σχετικά∙ ότι γράφει δεν ξεγράφει (βλ. Ελλ. Αγωγή βιβλ. Καθηγ. και μελέτης Γ΄Κύκλος σπουδών).
Επί του προκειμένου να πούμε πως η Νέμεσις ως θεία μεταφυσική δύναμη είχε και τα επίθετα: Ἀμοιβαίη, Ἀντίτυπος, Ἀδράστεια, Ἀῒδια, Δεινή, Ὑπέρδικος, Πτερόεσσα, Δικασπόλος, Μάκαιρα, Πανδερκής.

Θα ήταν παράληψη να μην αναφέρουμε, πως, ολόκληρη η παραπάνω φιλοσοφία –αλληγορία περιβλήθηκε με τον θρησκευτικό μανδύα για να αποκτήσει σεβασμό, ισχύ, και διαχρονικότητα∙ η οποία όμως κρύβει- ως φυσική νομοτέλεια- την ισορροπία της φύσης και την αρμονία τής ζωής των ανθρώπων μέσω της δικαιοσύνης και του μέτρου.

Στα παραπάνω συμπληρωματικό και ίσως καθοριστικό ρόλο κατέχει η αἰδώς (ρ. αἰδέομαι ˂ αἰδήμων) δηλ. η ντροπή, η τιμή σε κάποιον με την έννοια του σεβασμού αλλά και της αποτροπής σε πράξεις ανάρμοστες. Έχει κυρίως αποτρεπτικό χαρακτήρα και σχετίζεται με τις αδελφές της, την Ευνομία, τη Δίκη, την Ειρήνη και τη Νέμεση. Η αἰδώς κατά τον Όμηρο είναι δείγμα και χαρακτηρίζει τους γενναίους. Γι αυτό και αυτός που δεν έχει αἰδώ μπορεί να διαπράξει τα χειρότερα εγκλήματα. (πρβλ. το σημερινό όποιος δεν εντρέπεται ό,τι θέλει γίνεται.)

Η αἰδώς μπορεί να λειτουργήσει ανασταλτικά μέσω της Νεμέσεως, διότι οδηγεί ή συντηρεί την φιλότητα αφού δεν οδηγεί στην ὓβρη, ως αλαζονική συμπεριφορά, καθ’ ότι διαφυλάσσει τον άνθρωπο να κρατήσει την αξιοπρέπειά του και παράλληλα να εκφράσει μέσω του αισθήματος αυτού τον σεβασμό στους συνανθρώπους του, αποφεύγοντας την προσβολή ή την ενόχληση τού άλλου.
Η αἰδώς λοιπόν ως άγραφος νόμος των Ελλήνων δημιουργούσε σώφρονα και πειθαρχημένα άτομα καθώς και υπεύθυνους και άξιους ηγέτες.  

 

(1) Ὓβρις θεωρείται η αλαζονεία η προσβολή αλλά και η περιφρόνηση. Παραδείγματα ὓβρεως βρίσκουμε σε πολλά αρχαία κείμενα, όπως πχ στον Ευριπίδη (Ικέτιδες 726-730 αναφ. στην έπαρση του όχλου. Φοίνισσαι 1172-1181 αναφ. στην αλαζονεία του Καπανέα και τη συντριβή του από τον Δία) στον Θέογνι στ. 153-154 όπου αναφέρει ότι ο κόρος γεννά την ύβρη, δηλ. όταν πλουτίζει άνθρωπος με ταπεινή καταγωγή και λίγο μυαλό τότε «τίκτει κόρος ὓβριν, ὅταν κακῷ ὂλβος ἔπεται ἀνθρώπῳ». Όμως και στον Ηρόδοτο «Ιστορίαι» VΙΙΙ (Ουρανία, Καλλιόπη) η Δίκη συντρίβει τον γιό τής Ὓβρις Κόρο «…τότε ἡ Δίκη τῶν θεῶν τόν γιό τῆς Ὓβρις Κόρο, ὅσο κι ἂν εἶναι δυνατός, τόν σβήνει μές τή μάνητα τή φοβερή, τήν ὥρα πού πίστευε τά πάντα πώς κατέχει» (απευθύνεται στους Πέρσες που νόμισαν πως θα κατακτήσουν τα πάντα έχοντας ξέφρενες ελπίδες και τιμωρήθηκαν…) βλ. σχετ. διαδίκτυο.

* Η Ἂτη ως κύριο όνομα ήταν θυγατέρα του Διός και ως παράγουσα την φρενοβλάβεια, ασκούσε δύναμη ακόμα και επί του Διός.

** Το ρ. νεμεσάω σημαίνει «ὀργίζομαι ἐπί τῇ παρ’ ἀξίαν, εὐτυχία ή δυστυχία».

Η εικόνα της ὓβρεως (υπεροψίας και αλαζονείας) εκ μέρους των Αθηναίων ολοκληρώνεται με τη σικελική εκστρατεία και την πανωλεθρία τους το 413 πΧ.

*** Κείμενο μοναδικό και παραδειγματικό το οποίο δεν χρειάζεται ερμηνεία γιατί «μιλάει» από μόνο του και μπορεί να γίνει κατανοητό από όλους(!) έστω και αν κάποιοι δεν γνωρίζουμε το σφίσιν ή το ἑλεῖν (βλ. Μεγάλη Διδακτική Γραμματική της Αττικής διαλέκτου Γ. Δ. Αγγελή σελ. 106 & Τα ρήματα Βασιλική Παν. Βλάχου ρ. αἱρέω-ῶ σελ. 27).

**** σχετ. αποτί(ν)ω = αποζημιώνω, ικανοποιώ, πληρώνω χρέος∙ αλλά και ανταπόδοση, εκδίκηση, τιμωρία, ποινή (βλ. αποτίω φόρο τιμής, και απότιση (η) = απόδοση χρέους, τιμής).

Σχετ. Οδυσ. Χ19 «ἐπί οὒ τίσιν γ’ ἔδεισας ὀπίσσω» δηλ. επειδή δεν έχεις τίποτε να φοβηθείς οπίσω (μτφ. Κ. Δούκα).

 

                                                                                          knafpl@hotmail.com

Άλλες απόψεις: Του Κ. Α. Ναυπλιώτη