Πράτες και Μαστιχούσαινες στα “Μαστιχαριά” των Λειβαδίων Χίου

Της Αναστασίας Μανδάλα
Δείτε τις Φωτογραφίες
Πέμ, 01/12/2022 - 20:14

Τα Λειβάδια, προάστειο της πόλης της Χίου, εκτείνονται στο Βόρειο τμήμα της και συγκεκριμένα δυτικά του προσφυγικού συνοικισμού του Σκυλίτσειου Νοσοκομείου (πρώην κτήμα Ματθαίου Κάβουρα) και βόρεια του μικρασιατικού συνοικισμού του Καστέλου Αγ. Παρασκευής (πρώην κτήμα Γεωργίου Παγιαύλα και Ματθαίου Κάβουρα). Τα Λειβάδια του Αγίου Λουκά, του μεγάλου ευεργέτη Γεωργίου Βούρου και του παπά Κωνσταντή Μικέδη (από τη Μ. Διδύμα) που φύτεψε δυο μαστιχόδεντρα το 1893 στον κήπο των Βούρειων σχολείων, ήταν μια περιοχή κατάφυτη από εσπεριδοειδή και άλλα καρποφόρα δέντρα (αμυγδαλιές, ροδιές, ελιές, συκιές, τσικουδιές, οξουδιές, μουριές κ.α.). Στα Λειβάδια που περιγράφονται με έντονη λυρική διάθεση από τον Πρόκες φον Όστεν1 το καλοκαίρι του 1825, παλιοί εσπεριδοκαλλιεργητές και έμποροι ξηρών καρπών και μαστίχας εγκαθιστούν οικοτεχνίες επεξεργασίας της μαστίχας τα λεγόμενα “μαστιχαριά” σε παλιούς αποθηκευτικούς χώρους εσπεριδοειδών ή νεότευκτους στο χρονικό διάστημα 1925-1939.

Τα 11 “μαστιχαριά” ανήκουν στους εμπόρους Μιχαήλ Νεαμονίτη2 (1890-1991), Ματθαίο Κλαδιά (1866-1936) και Μιχαήλ Κάβουρα3 (1867-1941), στους πράτες Κωνσταντίνο Ν. Νεαμονίτη, Εμμανουήλ Ν. Νεαμονίτηֹ Ισίδωρο και Γεώργιο Νεαμονίτη, Γεώργιο Αμπαζή4 (1876-1941), Κωνσταντίνο Αμπαζή, Μιχαήλ Μοσχούρη (1898-1968), Ιωάννη Κάβουρα (1900-1982), Στυλιανό Αρσ. Καλογεράκη5 (1896-1976), Γεώργιο Κλαδιά και Κωνσταντίνο Κλαδιά. Όλοι είναι συγγενείς μεταξύ τους6 και αποτελούν ένα οικογενειακό εμπορικό δίκτυο. Οι ιδιοκτήτες των μαστιχαριών αγράμματοι ή εγγράμματοι διατηρούν λογιστικά βιβλία. Τα παιδιά τους φοιτούν συνήθως στην Εμπορική Σχολή Χίου και στο Γαλλικό Κολλέγιο, Άγιος Ιωσήφ. Στα προσόντα τους συγκαταλέγονται :

α) το επενδυτικό τους κεφάλαιο που προέρχεται από το εμπόριο των εσπεριδοειδών, της μαστίχας και των ξηρών καρπών, της βιοτεχνικής παραγωγής των αξόβεργων ή το εμπόριο των αλόγων των μικρασιατικών στρατευμάτων (Ι, ΥΙΙ Μεραρχίας, Β΄ Σώμα Στρατού) ή την εργασία τους στην Αμερική και την Κωνσταντινούπολη·

β) γνωρίζουν το “εστιμάρισμα” της μαστίχας, γνωρίζουν το διαχωρισμό της μαστίχας στις πέντε κατηγορίες (πήττα, χονδρή, ψιλή, δάκρυ, καζανομάστιχο)

γ) η δεινή χρήση του “κανταριού'' - φορητής ζυγαριάς·

δ) έχουν δε ένα οργανωμένο δίκτυο από μεσίτες στα 24 Μαστιχόχωρα που τους διατηρούν σε ετήσια βάση ή τους αλλάζουν με βάση την αποδοτικότητά τους.

Η μετακίνησή τους προς τα Μαστιχόχωρα γίνεται με μουλάρια ή “φορτάκια” (μικρά φορτηγά) προκειμένου να μεταφέρουν την ακαθάριστη μαστίχα με τσουβάλια και ζεμπίλια στα μαστιχαριά. Σημείο σύντομης ανάπαυσης για ανθρώπους και ζώα το Χάνι του Ανέμωνα, στο Θολοποτάμι.

Το “μαστιχαριό” βρίσκεται στο ισόγειο του διώροφου σπιτιού, έχει προσανατολισμό από Βορά προς Νότο και καλύπτει μια επιφάνεια 30τ.μ-250τ.μ. Έχει πολλά παράθυρα, ταράτσα, μερικές φορές πατάρι, φουντάνα και άμεση γειτνίαση με μαγγανόγυρο. Έτσι, εξυπηρετείται το “πάστρεμα” (καθάρισμα), το πλύσιμο και το “στέγνωμα” του μαστιχιού.

Στον εξοπλισμό περιλαμβάνονται τσόλες (ψάθινα χαλιά), ξύλινες ή κτιστές σκάφες, ταβλάρες (μακρόστενες, στρογγυλές, τύπου σοφρά), πάγκοι, καρέκλες, μαξιλάρες, βαρελάκια, σινιά (ταψιά), καζανάκια, λευκά σεντόνια ή τραπεζομάντηλα, ταχτάς και σιταρικό. Το μαστιχαριό του Στυλιανού Καλογεράκη έχει ως παράλληλό7 του το “μαστιχαριό” του Δημητρίου Χάνδρου στη Μέσα Διδύμα.

Η αποθήκη των αναλώσιμων με το σαπούνι, την ποτάσα, το αλατόνερο, τα κασάκια, τις λινάτσες, τη γαλάζια χάρτινη κόλλα, τους σπάγγους, τα καρφιά, τα ζεμπιλάκια του καζανίσματος, τη “μπαλάτζα/ζυγαριά δαπέδου'' βρίσκεται συνήθως στον ίδιο εργασιακό χώρο.

Το έμψυχο υλικό κάθε οικοτεχνικής μονάδας της μαστίχας κυμαίνεται από 5-25 “μαστιχούσαινες-εργατίνες” μικρασιατικής καταγωγής από τους συνοικισμούς Καστέλου, Σκυλίτσειου Νοσοκομείου, Κάστρου και Παναγιάς Βοήθειας. Τα προσόντα τους: η οξύτατη όραση, η εντιμότητα και η παραγωγικότητα. Εργάζονται από τις 8.30 το πρωί μέχρι τη δύση του ήλιου. Καθημερινά κρατούν τα προσωπικά τσακμάκια (μυτερά μαχαιράκια) και τις “καστανιές”, “πολυσκεύη” με το φαγητό τους. Δεν είναι δανεικές όπως συνηθιζόταν στα μαστιχόχωρα όπου τα συνεργεία καθαρισμού της μαστίχας εναλλάσσονταν από σπίτι σε σπίτι. Φορούν μαντήλι και εποπτεύονται από τον ιδιοκτήτη (έμπορο ή πράτη) ή τη σύζυγο ή τη μεγάλη κόρη του. Το ημερομίσθιο της “ξεπιτερίστριας'' είναι υψηλότερο από της “πλύστρας'' που πολλές φορές εργάζεται και σε άλλο μαστιχαριό.

Το μαστιχαριό λειτουργεί από το Νοέμβρη μέχρι και το Πάσχα αρκετές φορές. Οι ποιότητες του καθαρισμένου μαστιχιού παραδίδονται στον Δημήτριο Μπιλίρη8, Παύλο Καρδασιλάρη, Δημήτριο Καρδασιλάρη και Λεωνίδα Θυριανό, αλλά μερικές φορές εξάγονται και διακινούνται από τους ίδιους τους πράτες.

Οι προορισμοί της μαστίχας, βάσει των σπουδαίων λογιστικών βιβλίων του Μιχαήλ Νεαμονίτη που αναφέρονται στην περίοδο 16.10.1933 – 16.10.1934, του διαβατηρίου του 1936, του Ημερολογίου και του ταμείου εξόδων του Γεωργίου Αμπαζή, του ιδιωτικού αρχείου του Αρσένη Καλογεράκη και του Σταμάτη Νικολάου Πολίτη είναι :

  • Ευρώπη: Γαλλία (Μασσαλία-Παρίσι), Αγγλία (Λονδίνο), Κύπρος (Λάρνακα-Λευκωσία), Γερμανία, Ρουμανία, Ελλάς (Αττική, Θεσ/νίκη, Πάτρα, Καβάλα και Ρέθυμνο)
  • Ασία: Τουρκία (Σμύρνη-Κων/πολη), Εγγύς Ανατολή (Λίβανος), Συρία (Λαττάκεια), Ινδία (Βομβάη), Ιράκ (Βαγδάτη)
  • Αφρική: Αίγυπτος, Μαρόκο, Τυνησία, Αλγερία

 

Χρήσεις Μαστίχας: Μαγειρική, ζαχαροπλαστική, ποτοποιΐα, χρώματα, βερνίκια και παιχνίδια (A. Migault), καθαριστικό σπιτιού.9

Πέρα από τις επαγγελματικές σχέσεις που αναπτύχθηκαν ανάμεσα στους έμπορους, τους πράτες, τους μεσίτες και τις μαστιχούσαινες είναι και οι “κουμπαριές'', οι γάμοι και οι φιλικές σχέσεις.

Σε επίπεδο γευσιγνωσίας οι μαστιχούσαινες εισάγουν στη χιώτικη κουζίνα το μικρασιατικό τραχανά, τα γιουβαρλάκια, μελιτζάνες μπαρουτιές, τυροπιτάκια με δυόσμο και μαστίχα, το ψωμί της Κυριακής, ντολμαδάκια, τα πασχαλιάτικα λαζαράκια με μαστίχα, το “υποβρύχιο” της χαράς και του πένθους. Ακόμη η συνταγή της Μικρασιάτισσας Ανθίππης Λάμπρου10 για την παρασκευή λιβανιού με 14 αρώματα και το ξεμάτιασμα με το λιβάνι της μαστίχας! Τραγουδούν Πρόδρομο Τσαουσάκη, το ”ανάθεμα, ανάθεμα σε θάλασσα, τι σου ‘χω καμωμένα …” και επίσης το “τώρα ν’ Αγιά Σαρακοστή” κλπ. Χορεύουν και μαθαίνουν τα μικρά παιδιά της οικογένειας συρτό.

Με την ίδρυση της Ένωσης Μαστιχοπαραγωγών Χίου (Ε.Μ.Χ) το 1938 και μεταπολεμικά οι μαστιχούσαινες-ξεπιτερίστριες προσλαμβάνονται ως εξειδικευμένο εργατικό προσωπικό στην Ένωση και οι πλύστρες εργάζονται επαγγελματικά στο Σκυλίτσειο Νοσοκομείο, ενώ οι έμποροι τερματίζουν τη δεδομένη δραστηριότητά τους. Πράτες όπως ο Γεώργιος Κλαδιάς και ο γιος του Ματθαίος γίνονται έμποροι φρούτων. Οι Αδελφοί Αμπαζή αποκτούν μαγαζιά ελαιόλαδου (Χίο, Λέσβο, Θεσ/νίκη και Αττική). Η Σμαραγδή Αμπαζή και ο Γεώργιος Νεαμονίτης διατηρούν μικρά συνοικιακά μαγαζιά.

 

Τέλος, κρίνω σκόπιμο να σας μεταφέρω τον μεταπολεμικό απολογισμό ενός πράτη: «Μας τα πήρε όλα ο Θεός για τις πράξεις μας και για να μας τιμωρήσει δημιούργησε την Ε.Μ.Χ»!!!!

 

Σημειώσεις

 

  1. Ο Άντον Prokesch von Osten ήταν ειδικός απεσταλμένος του Μέτερνιχ στην Ελλάδα και την Ανατολή και αργότερα πρώτος πρεσβευτής της Αυστρίας στην Αθήνα (Π.Κ. Ενεπεκίδης, σελ. 26).
  2. Ο Μιχαήλ Νεαμονίτης ή Νεαμονιτάκης ήταν έμπορος και εξαγωγέας εσπεριδοειδών, μαστίχας, γλυκάνισου, κριθαριού, αμύγδαλων, σύκων και αξόβεργων. Επίσης εμπορευόταν άλογα και στον κεντρικό δρόμο Αγίου Λουκά Λειβαδίων γινόταν η εκπαίδευση των πουλαριών.
  3. Ο Μιχαήλ Κάβουρας ήταν πεθερός του Στυλιανού Καλογεράκη. Προμηθευτής μαστίχας εσωτερικού, έμπορος ξηρών καρπών και εσπεριδοειδών (Κυριέρης, σελ. 133). Έμπορος και εξαγωγέας μαστίχας στην Αίγυπτο (Εμπορικός & Βιομηχανικός Οδηγός Ελλάδος, Αιγύπτου 1940, σελ. 22).
  4. Ο Γεώργιος Αμπαζής ήταν αδελφός του Κωνσταντίνου Αμπαζή και συγγενής με τον Νικολή Νεαμονίτη και τον Μιχαήλ Μοσχούρη γαμβρό του Κωνσταντίνου Αμπαζή.
  5. Ο Στυλιανός Αρσενίου Καλογεράκης ήταν αρχικά λογιστής στο Πρακτορείο του Αντωνίου Παλιού και μετεξελίχθηκε σε πράτη ως γαμβρός του Μιχαήλ Κάβουρα.
  6. Η συγγενική σχέση ανάμεσα στους εμπόρους και τους πράτες τους έδινε τη δυνατότητα να καθοριζούν την τιμή της αγοράς και της πώλησης της μαστίχας.
  7. Τα δύο μαστιχαριά είχαν όμοια οργάνωση και όμοιο εξοπλισμό.
  8. Ο Δημήτριος Μπιλίρης ήταν γαμβρός του Κων/πολίτη μεγαλέμπορου μαστίχας Ιωάννου Χαλλιωρή. Αρχικά ήταν έμπορος εσπεριδοειδών και συνέταιρος του Μιχαήλ Νεαμονιτάκη. Ο συγκεκριμένος έμπορος δεν καταστράφηκε στα χρόνια της Κατοχής γιατί τα χρήματά του ήταν ‘’μπλοκέ’’ σε τουρκικές τράπεζες και στις εμπορικές τους συμφωνίες πάντα ακολουθούσε την αρχή του clearing.
  9. H οικογένεια Δημητρίου Μπιλίρη χρησιμοποιούσε για το σφουγγάρισμα των μαρμάρων της νεότευκτης οικίας της μαστιχόνερο για να γυαλίζουν τα μάρμαρα και να ευωδιάζει ο χώρος του επαγγελματικού του εργαστηρίου της μαστίχας καθώς και η οικία του.
  10. Η Ανθίππη Λάμπρου χρησιμοποιούσε 14 αρώματα δηλαδή μαστίχα, μόσχο της αβάρεως, και άλλα αρώματα σε 33 δράμια το καθένα για να παρασκευάζει το εξαιρετικό της λιβάνι.

 

 

Πηγές

 

  • Ημερολόγιο και “βιβλίο'' αποθήκης Γεωργίου Αμπαζή,1937-1939
  • Μιχαήλ Νεαμονίτη,
    • Ημερολόγιον Ταμείου 16.10.1933 - 16.10.1934,
          • Ημερολόγιον Αποθήκης, 16.10.1933 - 16.10.1934,  
          • Καθολικόν Χρεωστών 16.10.1933 - 16.10.1934

 

Πληροφορητές

 

  • Αρσένης, Μικέλος, Θεοδωρίτσα, Καλλιόπη και Άννα Καλογεράκη (τέκνα Στυλιανού Αρ. Καλογεράκη, εγγόνια Μικέ Κάβουρα).
  • Ματθαίος Κλαδιάς (γιος Γεωργίου Κλαδιά)
  • Λιλίκα Μοσχούρη (κόρη Μιχαήλ Μοσχούρη)
  • Δέσποινα Μπιλίρη (κόρη Δημήτρη Μπιλίρη)
  • Ευαγγελία Σταθάκη (κόρη Τριαντάφυλλως Κουμπιά)         
  • Κωνσταντίνος Μισαηλίδης (γιος Γεωργίου Μισαηλίδη)
  • Κωνσταντίνος Γκιάλας (τέως Δ/ντής Ε.Μ.Χ.)
  • Σταμάτης Πολίτης (έμπορος)
  • Λευτέρης Τέττερης (ποτοποιός)
  • Αναστάσιος Αναστόπουλος (συντ/χος έμπορος)
  • Μαρία Μικέδη - Αστυφίδου
  • Μιχαήλ Λως (εγγονός Μιχαήλ Νεαμονίτη)

 

Βιβλιογραφία

 

  • Εκλογικοί κατάλογοι Ν. Χίου, 8 Αυγούστου 1928
  • Π.Κ. Ενεπεκίδη, Αρχιπέλαγος, 1800-1923, Αθήνα 1988
  • Στυλιανού Γ. Βίου, Η σύγχρονος Χίος και η παλαιά, Εν Χίω 1937
  • Γιάννης Κολλιάρος Λαογραφία της Χίου - τα 21 μαστιχοχώρια, Χίος 2003
  • Κυριέρης-Γιαννόπουλος (επιμ. Έκδοσης), Ελληνικός Οδηγός: 1920 – Ιδιοκτησία εταιρείας Κυριέρης-Γιαννόπουλος & Σία, Αθήναι 1920
  • Κλεάνθους Κ. Μπουλαλά, Η Μικρασιατική Εκστρατεία 1919 - 22, Αθήναι, Οκτώβριος 1959
  • Γενικός Οδηγός Μακεδονίας-Θράκης και νήσων: Έκδοσις 1928, 2η έκδ. Θεσσαλονίκη: Δ. Ρουτζούνης, Ηχώ, (1928)
  • Εμπορικός και Βιομηχανικός Οδηγός Ελλάδος, Αιγύπτου, Κύπρου 1940
  • Εμποροβιομηχανικός Οδηγός της Ελλάδος και των Αραβικών Χωρών 1961
  • Εμποροβιομηχανικός Οδηγός της Ελλάδος, Πάτρα-Αθήναι: Παναγώπουλος, Γκαναούλης & Σία, 1935.
  • Τασούλα Μανδάλα, Prima να πάνε, Ασπέτσα, τεύχος 2, Άνοιξη 2008