Χίος, Τρίτη 7 Ιουλίου

Λαμπρή ενθρόνιση του Μυτιληνιού νέου Ηγουμένου της Ι.Μονής Αγίας Τριάδος Χάλκης κ. Κυρίλλου

Από τον Οικουμενικό Πατριάρχη παρουσία πλήθους Ιεραρχών, κληρικών και πιστών από την Πόλη, την Ελλάδα και άλλες χώρες
Δείτε τις Φωτογραφίες
Σάβ, 08/06/2019 - 21:36

Με ιδιαίτερη λαμπρότητα και σε έντονα συγκινησιακά φορτισμένη ατμόσφαιρα πραγματοποιήθηκε από τον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο, το απόγευμα του Σαββάτου, 8 Ιουνίου, η εγκαθίδρυση του Επισκόπου Ερυθρών Κυρίλλου ως νέου Ηγουμένου της Ιεράς Πατριαρχικής και Σταυροπηγιακής Μονής Αγίας Τριάδος Χάλκης, όπου συστεγάζεται και η ιστορική Θεολογική Σχολή. Προηγήθηκε ο Μέγας Εσπερινός της Κυριακής των Αγίων Πατέρων και της μνήμης του Αγίου Κυρίλλου, Πατριάρχου Αλεξανδρείας, κατά τον οποίο χοροστάτησε ο Οικουμενικός Πατριάρχης και παρέστησαν συμπροσευχόμενοι οι Σεβασμιώτατοι Αρχιερείς, Γέρων Δέρκων Απόστολος, Γέρων Πριγκηποννήσων Δημήτριος, Τρανουπόλεως Γερμανός, Μύρων Χρυσόστομος, Ικονίου Θεόληπτος, Αμερικής Ελπιδοφόρος, ο και προηγούμενος της Μονής, Σηλυβρίας Μάξιμος, Αδριανουπόλεως Αμφιλόχιος, Αυστραλίας Μακάριος, ο Επίτροπος του Παναγίου Τάφου στην Πόλη, Αρχιεπίσκοπος Ανθηδώνος Νεκτάριος, οι Επίσκοποι Λεύκης Ευμένιος, Δορυλαίου Νίκανδρος, Αμορίου Νικηφόρος, Αλικαρνασσού Αδριανός, Αραβυσσού Κασσιανός, Τολιάρας και Νοτίου Μαδαγασκάρης Πρόδρομος, εκ του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας, ο Αρχιμανδρίτης Αθανάσιος, Ηγούμενος της Ι.Μ.Αγίων Τεσσαράκοντα Τιφλίδος, εκ του Πατριαρχείου Γεωργίας, πλήθος κληρικών από την Ελλάδα και άλλες χώρες, Αγιορείτες πατέρες και άλλοι Μοναχοί, Άρχοντες Οφφικιάλιοι και απόφοιτοι της Ι.Θεολογικής Σχολής, εκπρόσωποι των τοπικών Αρχών, ο Βουλευτής και πρώην Υπουργός Μαυρουδής (Μάκης) Βορίδης, εκπρόσωπος του Προέδρου της ΝΔ, ο Κοσμήτορας της Θεολογικής Σχολής Θεσσαλονίκης Καθ.Θεόδωρος Γιάγκου, Αντιπροσωπείες από τις Εκκλησιαστικές Ακαδημίες Αθηνών και Θεσσαλονίκης και από το Διορθόδοξο Κέντρο της Εκκλησίας της Ελλάδος, Πανεπιστημιακοί Καθηγητές από διάφορες Σχολές της Ελλάδος, Αντιπροσωπεία της Βιβλιοθήκης της Βουλής των Ελλήνων, καθώς και πλήθος πιστών από την Πόλη και την Σμύρνη, μεταξύ των οποίων και μέλη της ρωσικής, γεωργιανής και ουκρανικής παροικίας, αλλά και προσκυνητές από την Αθήνα, την Θεσσαλονίκη, τη Μυτιλήνη, από άλλες περιοχές της Ελλάδος, και από άλλες χώρες.

Πριν την απόλυση του Εσπερινού ο Πατριαρχικός Διάκονος Αέτιος ανέγνωσε το Πατριαρχικό Πιττάκιο διορισμού του Επισκόπου Ερυθρών Κυρίλλου ως Ηγουμένου της Ι.Μονής και ακολουθως ο Οικουμενικός Πατριάρχης του ενεχείρισε την Ηγουμενική ράβδο.

“Υμνούντες και δοξολογούντες τον δαψιλεύοντα τη Αγία Εκκλησία και τω Γένει ημών πάντα τα σωτηριώδη δωρήματα Αυτού πανοικτίρμονα Κύριον, ενθρονίζομεν σήμερον, εν εορταστική και χαρμοσύνω ατμοσφαίρα, τον νέον Καθηγούμενον της παλαιφάτου Ιεράς καθ᾿ ημάς Πατριαρχικής και Σταυροπηγιακής Μονής Αγίας Τριάδος Χάλκης, Θεοφιλέστατον Επίσκοπον Ερυθρών κύριον Κύριλλον”, είπε ο Παναγιώτατος, στην ομιλία του, στο Καθολικό της Μονής, και σε άλλο σημείο σημείωσε:

“Η Μήτηρ Εκκλησία σε κατέστησεν Ηγούμενον της Ιεράς Μονής Αγίας Τριάδος Χάλκης, διά να συνεχίσης το έργον του προκατόχου σου και να βάλης την ιδικήν σου σφραγίδα, βάσει των χαρισμάτων και της πνευματικής και ποιμαντικής σου πείρας. Καλείσαι και εσύ να διασώζης και να εκφράζης το «πνεύμα της Χάλκης». Ως Καθηγούμενος της Χαλκίτιδος Μονής της Αγίας Τριάδος και ως Πνευματικός της Αγιωτάτης Αρχιεπισκοπής Κωνσταντινουπόλεως και των ομόρων Μητροπόλεων, θα είσαι ο ποιμήν, ο οποίος προσεγγίζει τους ανθρώπους και δεν αναμένει να τον πλησιάσουν εκείνοι. Θα είσαι ο διάκονος του Υψίστου και των αδελφών, ο οποίος δεν ανήκει εις τον εαυτόν του, πάντα ευαίσθητος διά τα παθήματα του ανθρώπου, ουδέποτε ράθυμος και νωθρός, πάντοτε εν εγρηγόρσει και ετοιμότητι, εν επιγνώσει ότι «ο μεν θερισμός πολύς, οι δε εργάται ολίγοι» (Ματθ. θ’, 37), πορευόμενος με συνόμιλον την ταπεινοφροσύνην και μνήμων του σοφού λόγου, ότι η ιερωσύνη «γνωρίζεται ως θυσία, και ουδέποτε ως άνεσις».

Η Εκκλησία γνωρίζει την αφοσίωσίν σου και το ποιμαντικόν σου τάλαντον. Το έτος 2013 ανετέθη σοι, τω Αρχιμανδρίτη του Οικουμενικού Θρόνου, γόνω της Λέσβου με καταβολάς εκ της μαρτυρικής Μικράς Ασίας, η πνευματική μέριμνα της Ορθοδόξου Κοινότητος εν Σμύρνη, έργον το οποίον ανέλαβες και διεκπεραίωσες με ένθεον ζήλον, με ολικήν αφιέρωσιν εις την αποστολήν σου, με πραότητα και διάκρισιν, με ενθουσιασμόν και ευαισθησίαν. Η προσφορά σου υπήρξεν, όντως, κατάθεσις ψυχής, «ου ζητούσης τα εαυτής» αγάπης (πρβλ. Α’ Κορ. ιγ’, 50). Κατώρθωσες να εγγίσης τας ψυχάς των ημετέρων και των ξένων, των νέων και των εν ηλικία, των απλών και των εν εξουσίαις, να κερδίσης την εμπιστοσύνην και τον σεβασμόν πάντων.

Η Μήτηρ Εκκλησία σε προήγαγεν εις Επίσκοπον Ερυθρών και σε ωνόμασε Πνευματικόν του εν τη Πόλει Ορθοδόξου λαού του Θεού με έδραν τον Ιερόν Ναόν του Αγίου Γεωργίου Εντιρνέκαπου. Και νυν καθίστασαι Καθηγούμενος της γεραράς Χαλκίτιδος Μονής της Αγίας Τριάδος. Μεγάλη η τιμή και ύψιστον το χρέος!”.

Νωρίτερα ο Παναγιώτατος αναφέρθηκε και στον Αρχιεπίσκοπο Αμερικής Ελπιδοφόρο, άμεσο προκάτοχο του νέου Ηγουμένου, ο οποίος, όπως σημείωσε, παρά το γεγονός ότι δεν φοίτησε στην Ιερά Θεολογική Σχολή ανεδείχθη γνήσιος Χαλκίτης.

“Εν ταυτώ, αποχαιρετούμεν τον μέχρι προ ολίγου Καθηγούμενον της Χαλκίτιδος ταύτης Μονής, Ιερώτατον, από Προύσης, Αρχιεπίσκοπον Αμερικής κύριον Ελπιδοφόρον. Ο προσφιλέστατος αδελφός επετέλεσεν ενταύθα αξιοθαύμαστον έργον. Έδωκε νέαν ζωήν εις την Μονήν διά της ιδρύσεως μοναστικής αδελφότητος, κατέστησε την Θεολογικήν Σχολήν Χάλκης ευρύτερον γνωστήν διά των εμπνευσμένων πρωτοβουλιών του, διά της οργανώσεως πολλών διεθνών συνεδρίων και άλλων αξιολόγων πολιτιστικών και πνευματικών εκδηλώσεων. Η ψηφιοποίησις του Αρχείου και της Βιβλιοθήκης της Μονής και της Σχολής, η εκπόνησις, εν συνεργασία με το Αριστοτέλειον Πανεπιστήμιον Θεσσαλονίκης, μελέτης διά την διεύρυνσιν και αναδιάρθωσιν του κτηριακού συγκροτήματος της Σχολής, η αναμόρφωσις του κήπου και πολλών εσωτερικών χώρων, η ίδρυσις της σειράς «Εκδόσεις Ιεράς Θεολογικής Σχολής Χάλκης», ο αγών διά την επαναλειτουργίαν της Σχολής, κοσμούν την Ηγουμενίαν του αγίου αδελφού, ο οποίος εις όλας αυτάς τας δράσεις συνειργάσθη αρμονικώς και αποτελεσματικώς με την Εφορείαν της Ιεράς Μονής.

Η Αγία του Χριστού Μεγάλη Εκκλησία, εκτιμήσασα το έργον και την γενικωτέραν προσφοράν του, ενεπιστεύθη πρότριτα εις αυτόν την διαποίμανσιν των εν Ηνωμέναις Πολιτείαις Αμερικής τέκνων αυτής. Έθεσεν επί των ώμων αυτού βαρύ φορτίον, διότι εγνώριζεν ότι έχει στιβαρούς ώμους, ότι διαθέτει εκκλησιαστικόν φρόνημα, ευφυίαν, μόρφωσιν, αποφασιστικότητα και ισχυράν βούλησιν, διά να αγωνισθή τον καλόν αγώνα και να ανταποκριθή εις την υψηλήν ευθύνην του Αρχιεπισκοπικού αξιώματος, προς δόξαν Θεού και οικοδομήν του λαού Αυτού, εν ακλονήτω πιστότητι προς την τιμίαν παράδοσιν της Μητρός Εκκλησίας, εν πνεύματι διαλόγου και με ευαισθησίαν διά τας περιπετείας της ανθρωπίνης ελευθερίας.

Συγχαίρομεν και ευχαριστούμεν τον Ιερώτατον αδελφόν διά την εύκαρπον Ηγουμενίαν του εις την Χαλκίτιδα Μονήν και διά την ακάματον μέριμνάν του διά τα της Σχολής. Χωρίς να έχη φοιτήσει εις την Σχολήν μας, ανεδείχθη γνήσιος Χαλκίτης, ενεστερνίσθη το «πνεύμα της Χάλκης», το οποίον ελπίζομεν ότι θα μεταλαμπαδεύση και εις τον Νέον Κόσμον. Ευχόμενοι εις αυτόν αγλαόκαρπον Αρχιεπισκοπικήν θητείαν εν Αμερική, τον προπέμπομεν με τους λόγους του μακαριστού Γέροντος και πνευματικού πατρός ημών Μητροπολίτου Χαλκηδόνος Μελίτωνος: Η καθέδρα του Επισκόπου «δεν είναι θρόνος δόξης, αλλά τύπος Σταυρού» («Λόγος κατά την ενθρόνισίν του ως Μητροπολίτου Ίμβρου και Τενέδου», 31/12/1950, Χαλκηδόνια, σ. 27)”.

Στην ομιλία του ο Οικουμενικός Πατριάρχης θυμήθηκε με συγκίνηση τα χρόνια της παραμονής του στην Θεολογική Σχολή και με έμφαση αναφέρθηκε στο “πνεύμα της Χάλκης”, δηλαδή στην εμπειρία ζωής και σε όλα τα πνευματικά εφόδια και βιώματα που αποκτούσαν οι ιεροσπουδαστές της ιστορικής Σχολής. Γι’ αυτό, όπως είπε ο Παναγιώτατος, η επιβληθήσα διακοπή της λειτουργίας της αποτελεί “ζοφερή σελίδα” στην ιστορία της Μητρός Εκκλησίας και ευχήθηκε σύντομα να επαναλειτουργήσει.

“Συμπληρούνται εντός του 2019 ήδη 48 έτη από της, άνωθεν επιβολή, διακοπής της λειτουργίας της καθ᾽ ημάς Ιεράς Θεολογικής Σχολής Χάλκης. Ο μακαριστός άμεσος προκάτοχος ημών Πατριάρχης Δημήτριος και η ημετέρα Μετριότης, μετ᾽ επιμονής ηγωνίσθημεν και συνεχίζομεν να καταβάλλωμεν προσπαθείας διά την επαναλειτουργίαν της Χαλκίτιδος Τροφού Σχολής, καθότι είναι ιδιαιτέρως λυπηρόν το γεγονός ότι η πρωτόθρονος Εκκλησία των Ορθοδόξων στερείται της πνευματικής προσφοράς και της οικουμενικής ακτινοβολίας της φωτεινής ταύτης εστίας των γραμμάτων, της θεολογίας, του πνευματικού πολιτισμού, του ήθους και του εκκλησιαστικού φρονήματος. […]

Δεν είναι, επομένως, διόλου τυχαίον ότι εκ της Σχολής μας απεφοίτουν «άνθρωποι μεμυημένοι εις την θείαν Αγάπην, άνθρωποι ωλοκληρωμένοι, αγαθοποιοί, ειρηνοποιοί, φιλάνθρωποι, φιλοπρόοδοι, φίλεργοι, φιλομαθείς, φίλοι του Θεού και φίλοι των ανθρώπων» (Ομιλία κατά την εγκατάστασιν του Προύσης Ελπιδοφόρου ως Ηγουμένου της Μονής της Αγίας Τριάδος Χάλκης, 06.02.2012). Η Χαλκίτις Τροφός μας έδιδε τα απαραίτητα εφόδια διά να πορευθώμεν εις τον κόσμον και να ζήσωμεν ως συνειδητοί Ορθόδοξοι Χριστιανοί και ως σύγχρονοι άνθρωποι, με θεμέλιον και πυξίδα του βίου μας την ελευθερίαν «η Χριστός ημάς ηλευθέρωσεν» (Γαλ. ε´, 1).

Η αναστολή της λειτουργίας της Θεολογικής Σχολής Χάλκης είναι «μία ζοφερά σελίς εις την ιστορικήν πορείαν της Εκκλησίας των του Χριστού πενήτων» (Ομιλία κατά την εορτήν του Ιερού Φωτίου, Χάλκη, 06.02.2014). Παρά το γεγονός ότι αι συνεχείς προσπάθειαι του Οικουμενικού Θρόνου προς εξασφάλισιν της επαναλειτουργίας της Σχολής δεν εκαρποφόρησαν μέχρι της σήμερον, παραμένομεν αισιόδοξοι. Πιστεύομεν ότι ο Θεός της αγάπης θα εισακούση τας προσευχάς μας και θα ευδοκήση, ώστε να ανατείλη η ποθεινή φωσφόρος ημέρα και να ηχήση εκ νέου ο κώδων της Σχολής, καλών τους νέους φοιτητάς εις την σπουδήν της Ιεράς Επιστήμης εις τας αυλάς της ιστορικής Μονής Αγίας Τριάδος Χάλκης”.

Ολοκληρώνοντας την ομιλία του, ο Παναγιώτατος, ευχήθηκε ο Θεός να στηρίζει τον Επίσκοπο Ερυθρών Κύριλλο, ο οποίος αύριο, Κυριακή, εορτάζει τα ονομαστήριά του, στη διακονία του ως Καθηγουμένου της Μονής, αλλά και ως τοποτηρητού της Ιεράς Μητροπόλεως Προύσης. “Να μη λησμονής, άγιε αδελφέ, ότι τα πάντα, ο,τι είμεθα, ο,τι έχομεν, ο,τι πράττομεν, είναι δώρον της θείας φιλανθρωπίας”.

Στην αντιφώνιση του ο νέος Ηγουμενος ευχαρίστησε τον Παναγιώτατο για την τιμή και την εμπιστοσύνη να του αναθέσει αυτή τη μεγάλη ευθύνη και διακονία.

“Η ζωή σας, η παρουσία σας, η στάση της υπαρξιακής οντότητάς Σας ως Οικουμενικού Πατριάρχου, αλλά και ως ανθρώπου του Θεού, αποτελεί για όλους μας τύπον και υπογραμμόν Εκκλησιαστικής Διακονίας”, σημείωσε ο Επίσκοπος Ερυθρών και πρόσθεσε: “Διά ταύτα πάντα Παναγιώτατε επιτρέψατέ μοι να μην αναφερθώ σε προγραμματισμούς, αλλά εν ταπεινώσει και εν σιγή, όπως αρμόζει εις την ώραν ταύτη και αγίαν ημέραν, να αποδεχθώ την προσγινομένην εις την ουδενίαν μου συγκατάβασιν, την μεγάλην ευλογία, την ακόμη μεγαλύτερην τιμήν, την ύψιστον χάριν, κλίνωντας ενώπιόν Σας το γόνυ της ψυχής και του σώματος, τον αυχένα και την κεφαλήν της εμής ελεεινότητος […]

Εσείς γνωρίζετε το μέγεθος του σεβασμού, της υιικής αγάπης της ολοκληρωτικής και άνευ όρων αφοσιώσεώς μου, εις το Πρόσωπόν Σας, εις την Μητέρα Εκκλησία, εις τους Ιερούς Θεσμούς, εις την γην των Πατέρων και προγόνων μας.

Η θέλησή σας να μου εμπιστευθείτε την Μονήν και Σχολήν ταύτην, το λόφο της Ελπίδος, την Ερατινήν Χάλκην, καταδεικνύουν και εις εμέ αλλά και εις όλους την πολλήν Σας προς εμέ Πατρικήν και Πατριαρχικήν αγάπην και στοργήν και μέριμνα”.

Στη συνέχεια ο Επίσκοπος Ερυθρών δέχθηκε τις συγχαρητήριες ευχές όλων των παρισταμένων και ακολούθως στην Αίθουσα Τελετών της Σχολής πραγματοποιήθηκε μικρή δεξίωση. Το νέο Ηγούμενο συνεχάρησαν ο Μητροπολίτης  Γέρων Δέρκων Απόστολος, Πρόεδρος της Εφορείας της Θεολογικής Σχολής, ο Άρχων Χαρτοφύλαξ Νικόλαος Ξεξάκης, Πρόεδρος της Εστίας Θεολόγων Χάλκης, και ο Βουλευτής της ΝΔ Μάκης Βορίδης.

Σ. Σ. Ο νέος ηγούμενος είναι άνθρωπος της εμπιστοσύνης του Οικουμενικού Πατριάρχη ενώ έχει διακονήσει και στην Σμύρνη. Πρέπει να αναφερθεί ότι η Χάλκη για εκείνον θα είναι το μεγάλο στοίχημα αφού είναι πλέον ψηλά στην ατζέντα των διαπραγματεύσεων σε διεθνές επίπεδο και τα βήματα που είχαν γίνει από τον προηγούμενο ηγούμενο και νυν Αρχιεπίσκοπο Αμερικής κ. Ελπιδοφόρο ήταν πολλά και προσοδοφόρα.

Ο Επίσκοπος Κύριλλος Συκής κατάγεται από τη Λέσβο όπου και επί πολλά χρόνια υπηρέτησε. Προ πέντε περίπου ετών η απομάκρυνση του από τη Μητρόπολη Μυτιλήνης με απόφαση του Μητροπολίτη κ. Ιακώβου είχε προκαλέσει σοβαρό θόρυβο και αντιδράσεις από πιστούς που κατήγγειλαν ότι έπεσε θύμα σκευωρίας. Μετά την απομάκρυνση του από τη Μυτιλήνη τοποθετήθηκε στη Σμύρνη όπου συνέβαλε στην αναβίωση της ρωμαίικης κοινότητας της πόλης ενώ στη συνέχεια τοποθετήθηκε Ηγούμενος στη Μονή Αγίου Γεωργίου στην πύλη Αδριανουπόλεως της Κωνσταντινούπολης όπου και υπηρέτησε μέχρι την τοποθέτηση του στη Χάλκη.

 

Σχετικά Άρθρα

Δευ, 06/07/2020 - 21:04

«Δεν μου έδωσαν σεντόνια. Γέννησα έτσι, χωρίς τίποτα, στη σκηνή μου, πάνω στο πλαστικό, αιμορραγώντας...». Με ποιους τα έχει; Με την ελληνική διοίκηση, που έχει οχυρωθεί πίσω από την περιφραγμένη περίμετρο; Με τις ΜΚΟ που βρίσκονται στην πιο άγρια ζώνη του στρατοπέδου, εκείνη που ξεχειλίζει και ανηφορίζει πάνω στους λόφους με τα ελαιόδεντρα, σέρνοντας μαζί της όλη τη δυστυχία του κόσμου; Με τους ακτιβιστές που αντιμετωπίζουν τους νεοφασίστες και που δεν ξέρουν από πού να αρχίσουν; Με τους Αφγανούς γείτονες, που δεν απάντησαν στις εκκλήσεις της για βοήθεια επειδή είναι Σουδανή;

Γεγονός είναι ότι η Φατίμα είναι μόνη της σήμερα στο καταφύγιο με το λευκό, αδιάβροχο πλαστικό. Το έξι μηνών μωράκι της κρέμεται στην πλάτη της, τυλιγμένο σε ένα T-shirt που γράφει «Καλωσήρθατε στη Λέσβο». Τα μεγαλύτερα αδέλφια του, οκτώ και δύο χρόνων, μοιάζουν να φοβούνται περισσότερο από το μωρό την παρουσία του φωτογράφου και του μεταφραστή. Σε φτωχά αραβικά, γεμάτα σιωπές και διακοπές, η Φατίμα αφηγείται την τρομερή της Εξοδο. Το στρατόπεδο στο Γκαζιαντέπ, κοντά στα σύνορα της Τουρκίας με τη Συρία... Τον άνδρα της που στάλθηκε πίσω στην Τουρκία, τρεις μέρες μετά την άφιξή τους στο νησί, με Zodiac που πληρώθηκε για δεύτερη φορά... Το μωρό που δεν έχει ακόμη καταγραφεί ως Ελληνας πολίτης, επομένως νομικά δεν υπάρχει... Η ίδια έγινε δεκτή κατ’ εξαίρεση, καθώς ήταν έγκυος.

Είναι τέλη Μαΐου και κάνει κρύο στο νησί. Η βροχή πέφτει κατά ριπάς και περνάει μέσα από τα ατελώς ενωμένα κομμάτια της σκηνής. Μια αποφορά υγρασίας, απλυσιάς και λυμάτων αναμειγνύεται με τη μυρωδιά από τα λαχανικά που βράζουν δίπλα στην είσοδο. Ο πρωτότοκος γιος σηκώνεται για να μετακινήσει την κατσαρόλα. Ενας αρουραίος περνάει ανάμεσα στα πόδια του, αλλά εκείνος δεν δίνει σημασία. Βρισκόμαστε στη Λέσβο, στο στρατόπεδο της Μόριας, σ’ ένα από τα πιο όμορφα νησιά της Ελλάδας, φορτωμένο με μύθους και Ιστορία. Σήμερα, εδώ ακριβώς βρίσκεται η ευρωπαϊκή πρωτεύουσα της οδύνης.

Σε προηγούμενη επίσκεψή μου, μου είχε κάνει εντύπωση μια έκθεση των Γιατρών Χωρίς Σύνορα που ανέφερε ότι μία από τις ιδιαιτερότητες της Μόριας ήταν οι αυτοκτονίες παιδιών. Να ένα από αυτά. Είναι 12 χρόνων. Βρισκόμαστε στις παρυφές του στρατοπέδου, σ’ αυτή την άγρια ζώνη που τη λένε «ζούγκλα». Εδώ κατέληξαν ορισμένοι από τους Σύρους πρόσφυγες με τους οποίους ο Ερντογάν απειλούσε, τον περασμένο Μάρτιο, να κατακλύσει την Ευρώπη. Σε όλη τη διάρκεια της συνέντευξης, με εξαίρεση κάποιες στιγμές που στρέφεται προς τον θείο του, ο μικρός έχει τα μάτια του καρφωμένα στο έδαφος. Δάσκαλος στο Ιντλίμπ της Συρίας, ο θείος είναι ο άνθρωπος που του έσωσε τη ζωή κι εκείνος που μας αφηγείται την ιστορία του.

Ολα ξεκίνησαν από τον τρόμο μπροστά σ’ αυτή τη νέα ζωή χωρίς μέλλον. Τι κάνουμε εδώ, αναρωτιόταν το παιδί; Γιατί δεν μπορούμε να πάμε στη θάλασσα, που βρίσκεται τόσο κοντά μας; Γιατί ενώ ακόμη και στην πατρίδα, όπου μας βομβάρδιζαν, με πήγαινες σχολείο, εδώ καθόμαστε άπραγοι για μέρες, ατενίζοντας τις τουρκικές ακτές; Θα είμαστε άραγε για πάντα αιχμάλωτοι; Κι ύστερα, σιγά σιγά, το παιδί σταμάτησε να μιλάει. Σταμάτησε να παίζει. Περνούσε τις μέρες του στο κρεβάτι ή στην ξεχαρβαλωμένη πολυθρόνα όπου κάθομαι κι εγώ τώρα. Τέρμα το ποδόσφαιρο. Καμία όρεξη για φαγητό, αϋπνίες... Κι ένα πρωί, την ώρα που ο θείος βρισκόταν στην ουρά για το ψωμί της ημέρας, ένας γείτονας είδε να τρέχει αίμα στο αυλάκι της απορροής. Ετρεξε. Το παιδί είχε ανταλλάξει ένα κουτί μπισκότων ανθρωπιστικής βοήθειας που μάζευε επί μία εβδομάδα με ξυραφάκια. Εκοψε τον καρπό του. Εχω δει πολλά στρατόπεδα προσφύγων στη ζωή μου. Σπάνια όμως συνάντησα τόση θλίψη όσο εδώ.

 

Η έλλειψη νερού

Στη Μόρια, η μεγάλη τραγωδία είναι το νερό. Το νησί, ας το ξαναπούμε, είναι υπέροχο. Καταπράσινο. Ευλογημένο από τους θεούς και από τις βροχές. Αλλά σ’ αυτές εδώ τις καταραμένες εκτάσεις, δεν υπάρχει τρεχούμενο νερό. Ούτε πηγάδια. Ούτε δεξαμενές, απ’ ό,τι είδα. Μόνο κάτι λίγα ντους. Κάποιες παροχές νερού, λιγότερες από είκοσι, όπου οι άνθρωποι κάνουν ουρές όλη την ημέρα για να γεμίσουν από ένα πλαστικό μπουκάλι ο καθένας. Ενα μπουκάλι ανά κάθε άτομο ανά εικοσιτετράωρο, μου λέει ένας εκπρόσωπος της αφγανικής κοινότητας. Ναι, όσο απίστευτο κι αν φαίνεται, καθένας από αυτούς τις 19.000 πρόσφυγες δεν έχει παρά μόνο ένα λίτρο νερού κάθε μέρα για να πιει, να πλυθεί, να ξυριστεί και να μαγειρέψει. Κάποιες μέρες, όταν κόβεται το τρεχούμενο νερό, δεν έχουν ούτε αυτό το ένα λίτρο και πρέπει να κάνουν οικονομία μέχρι την επόμενη. Κάθε σταγόνα είναι πολύτιμη.

Θέλω να το ξανακούσω για να το πιστέψω. Μου το επιβεβαιώνει ο αρχηγός μιας οικογένειας Χαζάρων, ο οποίος έχει πιάσει τη διπλανή σκηνή με τη γυναίκα του και τα δύο παιδιά τους, και μου δείχνει, σαν αποδεικτικά στοιχεία, τέσσερις αλφαδιασμένες μπουκάλες με νερό. Είναι μεσημέρι και οι μπουκάλες είναι ήδη μισοάδειες. Πηγαίνω στην πιο κοντινή παροχή νερού για να δω με τα μάτια μου. Βρίσκεται σε ένα ξέφωτο, στα ερείπια καλυβιών που έχουν γκρεμιστεί. Καμιά πενηνταριά γυναίκες βρίσκονται εκεί, κάνοντας ουρά. Κάθε μια κρατάει από ένα πλαστικό μπουκάλι. Κάποιες φορές δύο ή τρία μπουκάλια, εφόσον μπορεί να αποδείξει ότι αντιστοιχούν σε οικογένεια. «Φαίνεται ότι σας εκπλήσσει», μου λέει, σε τέλεια γαλλικά, μια νεαρή από την Αλγερία, που περιμένει τα χαρτιά της εδώ και δεκατρείς μήνες. «Αλλά ναι, είμαι κι εγώ φιλόσοφος. Θαυμάζω τον Καμύ και τον Καμέλ Νταούντ. Κι έχω μια αποκάλυψη για εσάς: πέρα από το νερό, μας λείπει και το σαπούνι».

 

Οι μισητές κόκκινες, οι μαύρες και οι μαγικές μπλε σφραγίδες

Αλλά το χειρότερο, το πιο φρικτό, είναι οι τουαλέτες. Τι να περιμένουμε όταν ένα παλιό στρατόπεδο με πρόβλεψη για 800 φαντάρους κατέληξε να φιλοξενεί 3.000 πρόσφυγες, οι οποίοι έχουν γίνει σήμερα κοντά 20.000; Υπάρχει η τρύπα της οικογένειας, πίσω από τη σκηνή, όταν το έδαφος προσφέρεται και ο υπόλοιπος κόσμος είναι μακριά. Υπάρχουν οι σκηνές, όπου μπαίνουν ένας ένας και στέκονται πάνω από μια τρυπημένη σανίδα, κάτω από την οποία βρίσκεται μια τάφρος, χωρίς σύστημα αποχέτευσης. Κι ύστερα, υπάρχουν οι δημόσιες τουαλέτες, ας πούμε οι «επίσημες», φτιαγμένες είτε από την ελληνική διοίκηση είτε από ΜΚΟ, και οι οποίες προκαλούν την αγανάκτηση αυτών των ανθρώπων που στερούνται ακόμη κι εδώ την πιο στοιχειώδη ιδιωτικότητα.

Η έντονη αποφορά με κυνηγάει μέχρι τη διπλανή αλάνα, όπου για να ξεχαστώ λίγο κλωτσάω μία μπάλα με κάποια από τα παιδιά του καταυλισμού. Την ίδια ώρα, ουρές σχηματίζονται πιο πέρα. Ουρές κι άλλες ουρές, λες και οι κάτοικοι της Μόριας δεν έχουν τίποτα καλύτερο να κάνουν από το να  στέκονται παρατεταγμένοι σε ουρά. Υπάρχουν κάποιοι που δυσανασχετούν, σπρώχνουν και ζητούν να τελειώνει η διαδικασία. Υπάρχουν άλλοι που βρίσκονται εκεί προληπτικά, χωρίς να χρειάζονται κάτι επειγόντως, αλλά γιατί μέσα στην αβάσταχτη ανία, ο μόνος τρόπος να περάσει ο χρόνος είναι να στέκεται κανείς στην ουρά για όλα και για τίποτα, όλη τη μέρα. Είναι να τρελαίνεται κανείς. Εξευτελισμός. Βασανιστήριο. Την ώρα που η υπόλοιπη Ευρώπη ασχολείται με υγειονομικά θέματα, η Μόρια έχει γίνει τόπος μόλυνσης, διαφθοράς και δυσοσμίας. «Anus mundi».

Το μόνο θαύμα σε αυτό το κλίμα είναι ότι δεν σημειώνονται περισσότερες δολοφονίες και βίαιες πράξεις. Τα βράδια, αφού η αστυνομία αποσυρθεί στους στρατώνες της, πολλά ακούγονται για συγκρούσεις μεταξύ Σουδανών και Σύρων, Αφγανών και Ιρακινών, Αφγανών με Αφγανούς και όλων αυτών εναντίον μιας χούφτας Κονγκολέζων –κάποιοι μουσουλμάνοι, άλλοι χριστιανοί– που θεωρούνται από όλους οι κολασμένοι των κολασμένων. Αλλοι μιλάνε για έναν έφηβο, ο οποίος δέχθηκε μαχαιριές από κάποιον που ήθελε να κλέψει τη σχολική του σάκα, αν και δεν κατάφερα να επιβεβαιώσω το περιστατικό. Κάποιοι διηγούνται την ιστορία ενός Αφγανού Παστούν, ο οποίος παρενόχλησε μία γυναίκα από την κοιλάδα Παντσίρ, εν μέσω Ραμαζανιού. Μου περιγράφουν την καταδίωξη του δράστη, τη μαχαιριά που του κατάφεραν στο πόδι, τη γάγγραινα, το κώμα. Λίγες ημέρες αργότερα, τον θάνατό του, χωρίς ιατρική φροντίδα, αφού το στρατόπεδο είχε τεθεί σε καραντίνα λόγω COVID-19. Μετά τη διακομιδή του, το νοσοκομείο της Μυτιλήνης αρκέστηκε να διαπιστώσει τον θάνατό του.

Το εκπληκτικό, όμως, είναι ότι η ζούγκλα αυτή δεν είναι εντελώς ζούγκλα. Δεν πρόκειται για εμπόλεμη ζώνη, όπου όλοι μάχονται εναντίον όλων, παρά τον φόβο και το αίσθημα ότι έχουν εγκαταλειφθεί από τους θεούς, τους Ελληνες και τον κόσμο όλο, παρά τα θλιβερά γκράφιτι, που λένε «Δεν είμαστε ζώα» και «Ευρώπη, γιατί μας ξέχασες;». Μεταξύ των ανθρώπων αυτών, που η μοίρα έριξε σε αυτό το νησί, η ανθρωπιά αρνείται επίμονα να σβήσει και οι κινήσεις αλληλεγγύης αποδεικνύουν ότι η ζωή συνεχίζεται.

Βρισκόμαστε στο κεντρικό τμήμα του στρατοπέδου, με τις μόνιμες κατασκευές, όπου οι υπάλληλοι των υπηρεσιών μετανάστευσης έχουν τα γραφεία τους και όπου εδρεύουν αυτοί που διαχειρίζονται τον τραγέλαφο. Σκληραγωγημένοι απέναντι στην ανθρώπινη δυστυχία, αποφασίζουν για τη διαβάθμιση των δυστυχισμένων. Στον πάτο της κλίμακας, η επίφοβη κόκκινη σφραγίδα, που σημαίνει την επ’ αόριστον αναμονή στη Μόρια. Στην κορυφή, οι σπάνιες και μαγικές μπλε σφραγίδες, που επιτρέπουν τη μετακίνηση προς την ενδοχώρα και ανάμεσα στις δύο, η μαύρη σφραγίδα των ανηλίκων ή των ανίατων αρρώστων, που ονομάζονται «Ευάλωτοι» και ίσως κάποια μέρα –χάρη στη μεσολάβηση αδρά αμειβόμενων και άριστα δικτυωμένων τοπικών δικηγόρων– αποκτήσουν το δικαίωμα εξόδου από το Καθαρτήριο, περνώντας από το κόκκινο στο μπλε. 

Οι ακρότητες των «υπερασπιστών»

Ηθελα να βρω και τους φασίστες. Οπως όλοι οι αναγνώστες του Paris-Match, είχα δει τις εικόνες ντόπιων που απωθούσαν με τα καμάκια τις λέμβους που έφθαναν από την Τουρκία και ήθελα να ξέρω τι μπορεί να σκέφτεται κάποιος που κάνει κάτι τέτοιο. Δεν χρειάστηκε να ψάξω πολύ. Τη συνάντηση την οργάνωσε ο περιφερειάρχης Βορείου Αιγαίου Κωσταντίνος Μουτζούρης στην αίθουσα με τα μπρούτζινα όπου, υποθέτω, συνεδριάζει το περιφερειακό συμβούλιο. Να τοι, λοιπόν, καθισμένοι φρόνιμα ο ένας δίπλα στον άλλο, καθένας μπροστά στο μικρόφωνό του, καμιά εικοσαριά επιφανείς, κάποιοι ψαράδες, άλλοι έμποροι ή καθηγητές, που δεν έχουν άλλο πράγμα στο μυαλό τους παρά μόνο τους μετανάστες. Και αρχίζουν. Για τον εξισλαμισμό του νησιού. Για εκκλησίες που βεβηλώθηκαν. Για διείσδυση του Ισλαμικού Κράτους. Για συνωμοσία του Τζορτζ Σόρος. Για τις κόρες και τις συντρόφους τους που δεν μπορούν πια να βγουν τα βράδια γιατί ορδές ξένων θέλουν να τις βιάσουν. Και, τέλος, το κλου. Ο συνταξιούχος ξενοδοχοϋπάλληλος Κώστας Αλβανόπουλος διηγείται, σαν να επρόκειτο για ηρωική ενέργεια, πως είδε μια βάρκα να περιμαζεύει ναυαγούς και πως όταν διαπίστωσε ότι δεν είχε ελληνική σημαία, ότι ο καπετάνιος ήταν Γερμανός και ότι η ακτοφυλακή δεν έκανε τίποτα για να σταματήσει την αποβίβαση των «εισβολέων», «έγινε έξαλλος» και πήρε τα πράγματα στα χέρια του, απωθώντας τη λέμβο. Είναι υπερήφανος για ό,τι έκανε; Βεβαίως. Παρότι υπήρχε ο κίνδυνος να πνίξει παιδιά; Φυσικά. Περιλαμβάνεται στον κατάλογο των αυτοαποκαλούμενων υπερασπιστών του νησιού, που διώκονται επειδή έθεσαν σε κίνδυνο ανθρώπινες ζωές; Ναι. Αλλά αφού πρόκειται για την καθαρότητα της ελληνικής φυλής, αξίζει να πάει κανείς στο δικαστήριο. Ναυτία.

Πώς αντιδρά κανείς σε τέτοιο όνειδος; Δυστυχώς, δεν αντιδρά. Απλά περιμένει να μιλήσει η Δικαιοσύνη. Προσπαθούμε να κρατήσουμε μέσα μας, για να μην απελπιστούμε τελείως, κάποιες ωραίες εικόνες. Το πρόσωπο της συμβολαιογράφου Γεωργίας Ρασβίτσου, που με συνόδευσε στο ρεπορτάζ. Με τη σιλουέτα σιλφίδας βγαλμένης από μυθιστόρημα του Λόγγου, του αρχαίου Λέσβιου βάρδου, είναι μια από τις τελευταίες που διασώζουν το πνεύμα αδελφοσύνης και φιλοξενίας με το οποίο έγιναν δεκτοί οι πρώτοι πρόσφυγες στη Σκάλα Συκαμνιάς πριν από πέντε χρόνια, δηλαδή πριν από έναν αιώνα, σαν χιλιάδες Ευρώπες στην πλάτη φτερωτών ταύρων. Κρατάω τη χάρη του Ιησουίτη αδελφού Μορίς Ζουαγιέ, που δεν πτοήθηκε από την εγκληματική πυρκαγιά που τον Μάρτιο έκανε στάχτη σχολείο προσφύγων σε απόσταση τριών χιλιομέτρων από τη Μόρια και έφτιαξε, με τα ίδια του τα χέρια, ένα καινούργιο σχολείο σε ένα από τα πιο άθλια σημεία του καταυλισμού, σε μια πλαγιά από παλέτες και συμπιεσμένα μπάζα. Το καινούργιο σχολείο είναι έτοιμο να ανοίξει και οι τάξεις, διάσπαρτες σε τρία επίπεδα, θα είναι οι τρεις ενάρετοι κύκλοι της κολάσεως. Και τέλος, καθώς έπεφτε η νύχτα και ο καταυλισμός ετοιμαζόταν να κλείσει και να αναδιπλωθεί στις ανοιχτές πληγές και στους κινδύνους του, δεν θα ξεχάσω την ποιητική εμφάνιση του Κόκο Γούμπα και των τριών μεταναστών με τις υπέροχες φωνές, που έμοιαζαν με τον Φέλα, τον Αλφα Μπλόντι και τον Μπομπ Μάρλεϊ. Τους βρήκαμε ανάμεσα στους πλανόδιους πωλητές που είχαν αραδιάσει στην άσφαλτο φρυγανιές, αναψυκτικά και τσιγάρα, τα οποία πωλούνταν ένα ένα. Ηταν εκεί για τα παιδιά που κάθονταν σε κύκλο γύρω τους; Εδιναν συναυλία στο κοινό του καταυλισμού; Ή αποχαιρετούσαν τους καλοπροαίρετους επισκέπτες από τη Γαλλία τραγουδώντας, με χαμόγελο και δάκρυα στα μάτια, «μην κλαίτε, μην κλαίτε»;

 

Η απομονωμένη συνοικία των γυναικών

Ο διευθυντής του στρατοπέδου πάει να μας δείξει, πίσω από τις αποθήκες, αυτό που ονομάζει τη συνοικία των γυναικών. Πρόκειται για έναν ημιυπαίθριο διάδρομο, προστατευμένο από μεταλλικό πλέγμα, που οδηγεί σε μικρούς κοιτώνες. Ξαφνικά, πλήθος οργισμένων γυναικών ξεπροβάλλει, με υψωμένες γροθιές, κραυγάζοντας. Οι περισσότερες από αυτές είναι Αφρικανές και φορούν ρούχα γυμναστικής. «Είναι εδώ για σας, αλλά δεν θέλουν να φωτογραφηθούν», τραυλίζει ο διευθυντής, που έχει πανιάσει. Τίποτα από όσα λέει δεν ισχύει. Μας κάνουν νόημα να πλησιάσουμε και σαν εντυπωσιακές Ερινύες ή κάποιες θεότητες της καταιγίδας από τον Ομηρο και τον Ησίοδο, αρχίζουν να ουρλιάζουν: «Moria no good! Moria no good!». Πανικός. Επέμβαση των υπαλλήλων του στρατοπέδου, που προσπαθούν να απομακρύνουν τις γυναίκες. Αφιξη διμοιρίας των ΜΑΤ, την οποία πείθουμε να αποχωρήσει μαζί μας. Ποιες είναι αυτές οι γυναίκες; Γιατί αυτός ο απομονωμένος χώρος; Είναι άραγε «ανύπαντρες», που χρήζουν «προστασίας»; Δεν ξέρω. Απομακρύνομαι απογοητευμένος.

Εφερα μαζί μου μάσκες από το Παρίσι και τετράδια, καθώς και κουτιά παρακεταμόλη. Ισως το έκανα από κομφορμισμό, για να ικανοποιήσω την ανάγκη μου για υποταγή στους υγειονομικούς κανόνες και από πεποίθηση ότι η COVID-19 λαμβάνει στη Μόρια διαστάσεις Αποκάλυψης. Οι ολοκαίνουργιες όμορφες μπλε μάσκες μου έγιναν αμέσως θέμα συζήτησης στο νησί.

Ομάδες παιδιών παρατηρούν από την προηγούμενη μέρα την κόκκινη βαλίτσα που παραδώσαμε στα μέλη των ΜΚΟ. Μόλις πηγαίνουμε να την πάρουμε για να ανέβουμε μέχρι το ξέφωτο, δύο Σύροι μέλη της αντικαθεστωτικής οργάνωσης Λευκά Κράνη που στρατολογήθηκαν για να επιτελέσουν καθήκοντα εποπτείας, μας ζητούν να μοιράσουμε εκεί την «πραμάτεια». Πρώτα τα τετράδια, που παραλαμβάνονται από τους πρόσφυγες σε καθεστώς σχετικής ηρεμίας και μετά το φάρμακα. Την ώρα, όμως, που το πλήθος βλέπει τον «θησαυρό» με τις αστραφτερές μάσκες, ο χαμός αρχίζει. Σπρώξιμο, τρέλα. Η αναταραχή απειλεί να καταλήξει σε γροθιές. «Οχι όλοι μαζί. Ενας  ένας. Μία μάσκα σε κάθε παιδί, μία μόνο. Δεν θα φτάσουν για όλους», φωνάζει ο ένας Σύρος.

Το μόνο που καταφέρνει είναι να αυξήσει την αναταραχή. Η ώρα είναι κατάλληλη για την επικράτηση του πιο δυνατού, όποιου σπρώχνει πιο αποτελεσματικά και πηδάει πιο ψηλά. Βρίσκομαι στη μέση του πλήθους και κοντεύω κι εγώ να πέσω κάτω. Σηκώνω το πακέτο πάνω από το κεφάλι μου και τους φωνάζω να ηρεμήσουν. Δεν πρόκειται για μοιρασιά, αλλά για γιορτή. Καλύτερα από γιορτή, πρόκειται για «χάπενινγκ».

Αφού παραδώσω και την τελευταία μάσκα σε ένα παιδί, ο Σύρος μου λέει ότι στη Μόρια έχει δει όλες τις ασθένειες του κόσμου. Διάρροιες, διφθερίτιδα, σπάνιες και άγνωστες αρρώστιες. Αλλά, έτσι είναι... Ελάχιστα έως καθόλου κρούσματα κορωνοϊού. Πρέπει να γελάσουμε ή να κλάψουμε; Προτιμώ να παρακολουθήσω τα παιδιά, που σπεύδουν να φορέσουν τις καινούργιες μάσκες, λες και ήταν μάσκες του καρναβαλιού.

 

Εγκλημά τους, ότι ονειρεύτηκαν την Ευρώπη...

Oταν επιστρέφει κανείς από ένα τέτοιο μέρος, όταν έχει δει κατάματα αυτή τη συμπυκνωμένη φρίκη και την απελπισία και καθώς συνεχίζουν να τον στοιχειώνουν οι εικόνες πενταβρώμικων παιδιών και ξυπόλυτων γυναικών που έχουν χάσει την αθωότητά τους, δεν μπορεί να ξεφύγει από το ερώτημα, το μοναδικό ερώτημα που σαρώνει όλες τις ιδεολογικές και πολιτικές διαφωνίες. Τι κάνουμε; Βοηθάμε, φυσικά. Γινόμαστε μάρτυρες, μεταφέροντας, όσο είναι δυνατόν, τα λόγια των καταραμένων. Αλλά η Μόρια είναι τόσο μεγάλη καταστροφή που δεν υπάρχει παρά μόνο μία απάντηση. Να κλείσει. Να ισοπεδωθεί. Ή να διατηρηθεί, όπως διατηρούμε μνημεία απανθρωπιάς και ντροπής. Σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να επιδιορθωθεί η κόλαση. Οι γυναίκες, άνδρες και παιδιά που μαραζώνουν σε αυτή την ανοικτή φυλακή και των οποίων το μόνο έγκλημα ήταν ότι ονειρεύτηκαν την Ευρώπη, πρέπει να γίνουν επιτακτικά και χωρίς όρους δεκτοί ανάμεσά μας.

Στην Ελλάδα, αλλά και στην υπόλοιπη Ευρώπη, που πρέπει να διαλέξει ανάμεσα στο να χάσει την τιμή της ή να γίνει πιο πλούσια υποδεχόμενη αυτές τις ψυχές που περιμένουν υπομονετικά στο κατώφλι μας. Εκκληση στον Κυριάκο Μητσοτάκη, στην Αγκελα Μέρκελ, στον Εμανουέλ Μακρόν, στους υπολοίπους. Ταπεινή παράκληση προς τις ηγέτιδες και τους ηγέτες που μπροστά σε αυτή τη φρίκη, που μετατρέπει ανθρώπους σε απόβλητα, δεν έχουν πια δικαίωμα να αναλώνονται σε ατελείωτες συζητήσεις περί διαλογής μεταναστών ή γενικότερα μεταναστευτικής πολιτικής. Μπροστά στον επείγοντα, ζωντανό συμβολισμό εκείνων που λαχταρούν την Ευρώπη και ζουν σαν λεπροί εκεί όπου γεννήθηκε η έννοια της Ευρώπης, το μόνο που αναλογεί στους ηγέτες είναι να σβήσουν την κηλίδα από τη σημαία με τα αστέρια και να κάνουν μια εξαίρεση. Κυρίες και κύριοι, υπολογίστε. Κάντε τους λογαριασμούς σας. 500 εκατομμύρια Ευρωπαίοι σε 27 χώρες, στις οποίες θα προστεθούν 20.000 ψυχές που υποφέρουν. Μια σταγόνα στον ωκεανό της ευημερίας μας. Το απειροελάχιστο «έψιλον», που λένε οι μαθηματικοί, ένα σύμβολο δανεισμένο από τους Ελληνες.

Καθημερινή