"Ο άνθρωπος πρέπει να περπατά με το κεφάλι ψηλά, κόντρα στον ήλιο, μέχρι που ο ήλιος να του κάψει το μέτωπο, σφραγίζοντας το με τη σφραγίδα της τιμής. Όποιος περπατά με σκυμμένο το κεφάλι χάνει την τιμή. Κι ας μας πουν πως είμαστε ρομαντικοί, πως είμαστε αδιόρθωτα ονειροπόλοι και πως κυνηγάμε το άπιαστο. Εμείς, χίλιες φορές θα τους πούμε: Ναι,είμαστε. Είμαστε ένας στρατός ονειροπόλων γι' αυτό είμαστε ανίκητοι." Τσε
Δεν πιστεύω σε αγίους, όμως σέβομαι και τιμώ τους ανιδιοτελείς ανθρώπους και επαναστάτες. Ο Γκεβάρα είχε μια επαναστατική ξεχωριστή ατομικότητα. Ανήκε στη συλλογικότητα, αλλά δε διαχέονταν σ' αυτήν και πίστευε παθιασμένα σε ό,τι έκανε με τίμημα την ίδια του τη ζωή. Άφησε αξιώματα και προνόμια για να πολεμήσει και να πεθάνει με εκείνους που είχαν ξεχαστεί. Θα μπορούσε, αν ήθελε, να ζούσε υπουργός κι όχι μόνο στην Κούβα με τα παιδιά και τα εγγόνια του. Όμως "εκείνος που στ' αληθινά αγαπά το λαό, δε γίνεται ποτέ αρχηγός του, γίνεται υπηρέτης του", έλεγε ο Λουντέμης. Ο Τσε δεν ήταν ο τυπικός γραφειοκράτης. Η σκέψη και η στάση του επηρεάζουν σήμερα τους λαούς όπου γης.
Πολυπράγμων, γιατρός, στρατηγικός νους εκ των ηγετών της επανάστασης στην Κούβα. Το 1965 έφυγε από το νησί με στόχο την οργάνωση νέων επαναστατικών κινημάτων στο Κονγκό και στη Βολιβία. Επίλεκτες μονάδες των ΗΠΑ συνέδραμαν στη σύλληψη και δολοφονία του. Η CIA προσλαμβάνει για τον σχεδιασμό των επιχειρήσεων τον ”Χασάπη της Λυόν” Κλάους Μπάρμπι, αρχιβασανιστή των ναζί.
"Αυτός που αγωνίζεται για έναν αδαή λαό είναι σαν αυτόν που σβήνει τον εαυτό του στη φωτιά για να φωτίσει τον δρόμο στους τυφλούς." Mohamed Rashid Rida. "Ηταν ο πληρέστερος άνθρωπος που έζησε στην γη", είπε ο Σάρτρ, "να είστε όπως ο Τσε" ο Φιντέλ. Διαχρονικό σύμβολο δράσης των καταπιεσμένων. Γεννήθηκε 14 Ιούνη 1928. Δολοφονήθηκε αχάραγα 9 Οκτώβρη 1967. Ήταν μόλις 39 ετών.
• "Κινδυνεύοντας να φανώ γελοίος, επιτρέψτε μου να πω ότι ο αληθινός επαναστάτης οδηγείται από μεγάλο αίσθημα αγάπης. Είναι αδύνατο να σκεφτώ κάποιον πραγματικό επαναστάτη χωρίς αυτό το ιδανικό. Σας αγάπησα πολύ, μόνο που δεν ήξερα να εκφράζω την τρυφεράδα μου. Είμαι υπερβολικά αυστηρός στις πράξεις μου και πιστεύω ότι μερικές φορές δεν με καταλάβατε. Παρ’ όλα αυτά σας παρακαλώ πιστέψτε με σήμερα. Ουσιαστικά, τίποτε δεν έχει αλλάξει, εκτός από το ότι είμαι πολύ περισσότερο συνειδητοποιημένος. Ο μαρξισμός μου έχει βαθιές ρίζες και έχει εξαγνισθεί. Πιστεύω στην ένοπλη πάλη σαν μοναδική λύση για τους λαούς που αγωνίζονται για την απελευθέρωσή τους και είμαι συνεπής με τις πεποιθήσεις μου. Πολλοί θα με πουν τυχοδιώκτη και είμαι, μόνο που είμαι άλλου είδους τυχοδιώκτης, ένας από εκείνους που προβάλλουν τα στήθη τους για να αποδείξουν τις αλήθειες τους. Ίσως αυτό το γράμμα να είναι και το τελευταίο. Δεν το αναζητώ. Βρίσκεται, όμως, μέσα στον λογικό υπολογισμό των πιθανοτήτων. Αν γίνει έτσι, σας στέλνω τον τελευταίο μου χαιρετισμό. Να θυμάστε πού και πού αυτόν το μικρό κοντοτιέρο του εικοστού αιώνα. Ένα μεγάλο αγκάλιασμα για σας, από τον άσωτο και πεισματάρη γιο σας, Ερνέστο."
(Tο τελευταίο γράμμα στους γονείς του.)
• "Ο πατέρας σας ήταν ένας άνθρωπος που έδρασε με βάση τα πιστεύω του και ήταν σίγουρα πιστός στις αντιλήψεις του..." (Από το τελευταίο γράμμα στα πέντε παιδιά του.)
- "Ευτυχισμένος είναι εκείνος που όταν δίνει δε θυμάται, όταν παίρνει δεν ξεχνά."
- "Ο δυτικός πολιτισμός κάτω από τη φανταχτερή βιτρίνα του κρύβει μια σκηνή με ύαινες και τσακάλια."
- ''Δεν πρέπει να περιμένουμε να υπάρξουν οι συνθήκες για την επανάσταση. Η εστία της εξέγερσης μπορεί να τις δημιουργήσει.''
- "Όσοι έζησαν πόλεμο διαφέρουν από εκείνους που έχουν ακούσει γι' αυτόν· η επίδραση στην ψυχή δε μεταφέρεται με λόγια."
- Όταν ανέλαβε πρόεδρος της εθνικής τράπεζας τον ρώτησαν αν ήταν οικονομολόγος. Εκείνος απάντησε : "Όχι, Κουβανός επαναστάτης."
Ernesto Guevara de la Serna (Τσε)
("Δικό του τίποτα δεν κράτησε. Το πιο δικό του ήταν εκείνο που έδινε. Και τούτο πάντα ήταν το πιο πολύ." Γιάννης Ρίτσος)
• "Όταν πέθανε ο πατέρας μου ήμουν έξι χρονών. Δεν έχω πολλές αναμνήσεις από αυτόν. Γεννήθηκα μαζί με την Κουβανική επανάσταση όπου όλοι, ανάμεσά τους και ο πατέρας μου, δούλευαν πολύ για να οικοδομήσουν τη νέα κοινωνία. Αλλά έχω μία μοναδική ανάμνηση που την κρατάω σαν φυλαχτό. Λίγο πριν φύγει για την Βολιβία, ο πατέρας μου γυρνώντας από το Κονγκό, ήρθε στην Κούβα, χωρίς να το γνωρίζει κανείς παρά μόνο ο Φιντέλ. Μπήκε στη χώρα μεταμφιεσμένος, φαλακρός, με πρόσθετη οδοντοστοιχία και γυαλιά με χοντρούς φακούς. Εμείς ήμασταν τέσσερα μικρά παιδιά, εγώ η μεγαλύτερη ήμουν έξι χρονών και ο μικρότερος αδερφός μου δύο. Η μητέρα μας μας έβγαλε έξω για φαγητό με έναν υποτιθέμενο φίλο του πατέρα μας. Αυτός ο κύριος ήταν πολύ σοβαρός, δεν είχε καμιά από τις συνήθειες του πατέρα μου, για παράδειγμα έπινε κόκκινο κρασί, χωρίς να προσθέτει νερό όπως το προτιμούσε ο Τσε. Ενώ λοιπόν τρώγαμε τα παιδιά, παίζαμε και εγώ πάνω στο παιχνίδι χτύπησα το κεφάλι μου στο μάρμαρο του τραπεζιού. Τότε ο άγνωστος σηκώθηκε έντρομος με πήρε αγκαλιά και άρχισε να με εξετάζει. Ούτε τότε κατάλαβα ότι ήταν ο πατέρας μου. Αντίθετα είπα στη μαμά μου αυτός ο κύριος είναι ερωτευμένος με μένα. Δεν ήξερα ποιος ήταν, ένιωσα όμως την βαθιά αγάπη του.
("Αν φύγω,θα φτάσω. Αν φτάσω,θα μπω. Αν μπω,θα θριαμβεύσω. Να' στε σαν τον Τσε." Φιντέλ Κάστρο)
• Ήμουν πολύ μικρή όταν έμαθα ότι σκοτώθηκε. Η μητέρα μας, όταν ειδοποιήθηκε για την δολοφονία του, μας μάζεψε και μας διάβασε την επιστολή που είχε γράψει για μας. Την διάβαζε και έκλαιγε. Ήταν πολύ δύσκολο για ένα κοριτσάκι όπως ήμουν τότε, να βλέπει τη μητέρα του να κλαίει. Αλλά κάτι είχα υποπτευθεί, γιατί την προηγούμενη μέρα, ο Φιντέλ, ο θείος Φιντέλ όπως τον έλεγα κάλεσε εμένα και την αδερφή μου να φάμε. Εκείνο το βράδυ μας είπε ότι ο πατέρας μας του έστειλε ένα γράμμα που του έγραφε ότι αν σκοτωθεί να μην κλάψουμε. Γιατί δεν πρέπει να θρηνούμε όταν κάποιος σκοτωθεί κάνοντας αυτό που θέλει. Ουσιαστικά μας προετοίμασε. Και με έβαλε να του δώσω τον λόγο μου ως επαναστάτρια ότι δε θα κλάψω.
• Είμαι περήφανη που είμαι κόρη του Τσε. Και θα ήθελα να είναι κι αυτός περήφανος για τα παιδιά του. Η μητέρα μου μας έμαθε να τον αγαπάμε. Όταν ήμουν δεκαέξι μου έδωσε ένα βιβλίο. Όταν το διάβασα ενθουσιάστηκα και ήθελα να γνωρίσω τον συγγραφέα. Τότε μου αποκάλυψε ότι ήταν του Τσε. Στα εικοσιτρία μου διάβασα το ημερολόγιο για το ταξίδι που έκανε νέος στην Λατινική Αμερική. Είναι κάτι παράξενο, αλλά όταν διαβάζω τα βιβλία του, ανακαλύπτω κάτι καινούργο για τον πατέρα μου. Ο Τσε έζησε λίγο, δολοφονήθηκε στα τριανταεννέα του χρόνια. Εγώ στα εξηνταένα μου χρόνια δεν έκανα ούτε τα μισά απ’ όσα έκανε αυτός στη σύντομη ζωή του. Αλλά αποτελεί παράδειγμα για μένα. Να είμαι πρωτοπόρος, να αγωνίζομαι, να μην το βάζω κάτω. Όλα τα παιδιά του, είμαστε παιδιά της Κουβανικής επανάστασης, τιμούμε τις αξίες που μας δίδαξε. Εγώ ως παιδίατρος, δούλεψα για δύο χρόνια στην Αγκόλα, ένα χρόνο στη Νικαράγουα και σε πολλά μέρη του κόσμου. Προσπαθώ να εφαρμόσω αυτό που λέει μία μιλόνγκα: (παραδοσιακό τραγούδι της Αργεντινής) αν πεθάνω μην κλαις για μένα, κάνε αυτό που έκανα και θα συνεχίζω να ζω." Aleida Guevara March
("Είμαστε όλοι στο βούρκο, όμως μερικοί κοιτάζουμε τ' άστρα." Όσκαρ Ουάιλντ.)
• "Εκείνη ήταν δασκάλα. Είχε περάσει στην παρανομία. Γνωρίστηκαν σε ένα στρατόπεδο. Την ερωτεύτηκε. Τον ερωτεύτηκε. Όπου και αν ήταν εκείνος της έστελνε γράμματα, λέξεις του και κασέτες με ερωτικά ποιήματα. Την αγαπούσε μέσα στην επανάσταση. Τους πάντρεψε ο Φιντέλ. Απέκτησαν τέσσερα παιδιά. Της έλεγε: “Πέρα από κάθε αμφιβολία, έχω αρχίσει να γερνάω. Είμαι όλο και πιο ερωτευμένος μαζί σου". Της έγραφε: “Μοναδική μου εσύ στον κόσμο, (αυτό το δανείστηκα απ’ τον γερο-Hikmet) τι μάγια έχεις κάνει στο φτωχό σαρκίο μου και δε με νοιάζουν πια οι αληθινές αγκαλιές, παρά ονειρεύομαι τις κοιλότητες όπου μ’ έβαζες να φωλιάζω, τη μυρωδιά και τα τραχιά, χωριάτικα χάδια σου”. Λένε πως στη διάρκεια των μαχών εκείνος της έγραφε ποιήματα. Της έγραφε: "Σε τούτη την προχωρημένη ηλικία που κουβαλάω, αυτό είναι πολύ επικίνδυνο’ εσύ μου είσαι αναγκαία κι εγώ είμαι μονάχα μια συνήθεια...”(Aπό το τελευταίο γράμμα στη σύντροφό του Aleida March.)
• Η κόρη του περιέγραψε αυτή την αγάπη. Την ρώτησαν κάποτε: "Γεννηθήκατε από δύο γονείς πολεμιστές, αντάρτες και έχετε μεγαλώσει μεταξύ των στρατιωτικών και των ενόπλων, πώς είναι δυνατόν τότε να μιλάτε για αγάπη;" και εκείνη απάντησε: "Επειδή ο αληθινός επαναστάτης, έλεγε ο πατέρας μου, πρέπει να είναι ικανός να αγαπά". Και είπε: «Η μητέρα μου ήταν σαν τον πατέρα μου από πολλές πλευρές και τον αγαπούσε τόσο πολύ που κατάφερε να μεταλαμπαδεύσει σε εμάς αυτή την αγάπη» και πως νιώθει πως είναι ο καρπός αυτής της αγάπης, αυτού του έρωτα, πως είναι πολύ περήφανη που είναι η κόρη του «Che» Guevara και της Aleida March και πως αυτό που πραγματικά την κάνει να νιώθει σαν ξεχωριστός άνθρωπος είναι πως γνωρίζει ότι είναι ο καρπός της αληθινής αγάπης. Θα κλείσω με τον πιο ωραίο αποχαιρετισμό που θα μπορούσε ποτέ να κάνει πατέρας σε παιδιά: "Hasta siempre, παιδάκια. Όπως και να’ χει ελπίζω να σας ξαναδώ. Ένα μεγάλο φιλί και μια μεγάλη αγκαλιά από τον μπαμπά. Ακόμα και σ' ένα γράμμα του προς τον Φιντέλ υπάρχει φροντίδα, γίνεται αναφορά σ' εκείνη. "Οπουδήποτε και να σταθώ θα νιώθω την ευθύνη του να είμαι Κουβανός επαναστάτης και σαν τέτοιος θα δρω. Δεν αφήνω στη γυναίκα και στα παιδιά μου τίποτα υλικό και δε λυπάμαι: χαίρομαι που είναι έτσι τα πράγματα. Δε ζητώ τίποτα γι’ αυτούς, γιατί το κράτος θα τους δώσει τα απαραίτητα για να ζήσουν και να μορφωθούν. Πάντοτε ως τη νίκη! Σε αγκαλιάζω μ' όλη μου την επαναστατική ζέση. Τσε".
• "Θα είχα πολλά να πω σε εσένα και το λαό μας, αλλά αισθάνομαι ότι είναι άχρηστα. Οι λέξεις δεν μπορούν να εκφράσουν αυτό που θα ήθελα και δεν υπάρχει λόγος να ξοδεύω σελίδες..." («Remembering Che: Η ζωή μου με τον Τσε Γκεβάρα», Aleida March.)