Οι ενδεδειγμένες διαδικασίες έρευνας έχουν αλλάξει σε μεγάλο βαθμό τις τελευταίες δεκαετίες. Αρκετές παλαιότερες διάσημες μελέτες έχουν συμπεριληφθεί ως παραπομπές εκατοντάδες φορές σε εγχειρίδια και σε άλλες μελέτες αλλά για διάφορους λόγους δεν πληρούν τις σύγχρονες προδιαγραφές μιας ηθικής έρευνας.
Το περιβάλλον της φυλακής
Το 1972 ο Philip Zimbardo δοκίμασε να αναπαραγάγει ένα περιβάλλον φυλακής με πτυχιακούς φοιτητές του Πανεπιστημίου Στάνφορντ. Κάποιοι από τους φοιτητές επιλέχθηκαν να είναι φύλακες· άλλοι έπαιξαν τον ρόλο των κρατουμένων. Το πείραμα, που επρόκειτο να διαρκέσει δύο εβδομάδες, ακυρώθηκε μετά από έξι ημέρες, επειδή μερικοί φοιτητές-κρατούμενοι ένιωσαν απελπισία και κατάθλιψη. Τα υποκείμενα δεν είχαν ενημερωθεί δεόντως για το τι θα μπορούσε να συμβεί σε αυτό το πείραμα και δεν είχαν δώσει την εν επιγνώσει συναίνεσή τους. Σήμερα, προφανώς, πρέπει να λαμβάνονται τέτοια προστατευτικά μέτρα.
Παρατήρηση σε τσαγιέρες
Το 1970 ο κοινωνιολόγος Laud Humphreys έγραψε για την έρευνα που είχε κάνει παρατηρώντας την ομοφυλοφιλική συμπεριφορά σε δημόσιες τουαλέτες, έρευνα με τον τίτλο Παρατήρηση σε τσαγιέρες ή στα αγγλικά Tearoom Trade, όπου tearoom συνήθιζαν να αποκαλούν τις δημόσιες τουαλέτες του St. Louis στο Μιζούρι. Ο Humphreys παρατηρούσε κάθε σεξουαλική συνεύρεση ενός μεγαλύτερου άνδρα με έναν νεότερο και μετά σημείωνε την άδεια κυκλοφορίας του οχήματος του μεγαλύτερου άνδρα. Μέσω ενός φίλου του στο αστυνομικό τμήμα εντόπιζε τις διευθύνσεις αυτών των ανδρών. Μήνες αργότερα πήγαινε στα σπίτια αυτών των ατόμων και υπό ψευδή προσχήματα τους απηύθυνε ερωτήσεις για τη μελέτη τους.
Obedience to Authority (Η υπακοή στην εξουσία)
Αυτός ήταν ο τίτλος ενός βιβλίου του ψυχολόγου Stanley Milgram, που το 1974 θέλησε να διαπιστώσει πόσο επιδεκτικοί είναι οι άνθρωποι στην πίεση από άτομα με εξουσία. Χρησιμοποίησε ένα ψεύτικο μηχάνημα που παραπλανούσε τα υποκείμενα ώστε να νομίζουν ότι κάνουν ηλεκτροσόκ σε άλλα άτομα στο διπλανό δωμάτιο. Ήθελε να δει αν τα υποκείμενα θα συνέχιζαν να κάνουν ηλεκτροσόκ σε αυξανόμενο βαθμό κατ’ εντολή του ερευνητή, παρότι το άτομο πίσω από τον τοίχο ικέτευε να απελευθερωθεί. Το πείραμα προκάλεσε έντονο στρες στα υποκείμενα και, στη σημερινή εποχή, θα παραβίαζε, φυσικά, τη σύγχρονη ερευνητική δεοντολογία.
Οι μελέτες διδύμων
Ο Cyril Burt ξόδεψε ολόκληρη τη ζωή του προσπαθώντας να αποδείξει ότι η νοημοσύνη είναι πρωτίστως κληρονομικό χαρακτηριστικό. Μεταξύ 1943 και 1966 δημοσίευσε πολυάριθμες μελέτες που σύγκριναν τη νοημοσύνη των ομοζυγωτικών διδύμων οι οποίοι είχαν ανατραφεί σε διαφορετικές οικογένειες. Κάθε μελέτη κατέληγε στο ίδιο συμπέρασμα: Οι βαθμολογίες του τεστ νοημοσύνης διέφεραν ελάχιστα στους διδύμους. Μετά τον θάνατο του Burt οι επικριτές της μελέτης επισήμαναν ότι τα αποτελέσματα εμφάνιζαν υπερβολική συνέπεια. Επίσης, άρχισαν να εγείρονται ερωτήματα για το αν οι βοηθοί της έρευνάς του υπήρχαν πραγματικά. Στις 24 Οκτωβρίου του 1976 ο Oliver Gillie, ιατρικός ανταποκριτής της εφημερίδας London Sunday Times, έγραψε: «Κορυφαίοι επιστήμονες είναι πεπεισμένοι ότι ο Burt δημοσίευσε ψευδή στοιχεία και επινόησε κρίσιμα γεγονότα προκειμένου να υποστηρίξει την αμφισβητήσιμη θεωρία του ότι η νοημοσύνη κυρίως κληρονομείται.»
Οι μελέτες σύφιλης στη Γουατεμάλα και στο Τασκίγκι
Ένας γιατρός της Υπηρεσίας Δημόσιας Υγείας (Public Health Service) των ΗΠΑ διεξήγαγε δύο ιδιαιτέρως ανήθικα πειράματα. Τη δεκαετία του 1940 κάποιοι κρατούμενοι φυλακών και τρόφιμοι ψυχιατρείων στη Γουατεμάλα μολύνθηκαν σκόπιμα με σύφιλη. Η κυβέρνηση των ΗΠΑ ενδιαφερόταν για τη μελέτη του νέου τότε φαρμάκου, της πενικιλίνης, για τη θεραπεία της νόσου. Τελικά, τα υποκείμενα της Γουατεμάλας υποβλήθηκαν σε θεραπεία, αν και όχι πάντοτε με επιτυχία. Η μελέτη στο Τασκίγκι της Αλαμπάμα δεν περιλάμβανε θεραπεία, επειδή η κυβέρνηση των ΗΠΑ ενδιαφερόταν κυρίως για τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις της σύφιλης. Κατά τα διάρκεια του πειράματος εσκεμμένα δεν χορηγήθηκε πενικιλίνη σε μαύρους άρρενες επίμορτους καλλιεργητές (επίμορτος ήταν ο καλλιεργητής που ήταν προσδεμένος στην γη που καλλιεργούσε, χωρίς να είναι δούλος ή δουλοπάροικος, και υπόχρεος στην απόδοση προκαθορισμένου μέρους της σοδειάς, μόρτου, στον γαιοκτήμονα). Έως το 1947 είχε αποσαφηνιστεί ότι η πενικιλίνη αποτελούσε αποτελεσματική θεραπεία, αλλά τα άτομα εξακολούθησαν να μην λαμβάνουν θεραπεία. Τα άτομα δεν γνώριζαν ότι αποτελούσαν μέρος αυτών των ανήθικων μελετών και, τουλάχιστον στην περίπτωση του Τασκίγκι, η κατάστασή τους επιδεινώθηκε.
Πηγή: Εισαγωγή στην Κοινωνιολογία, Henry L. Tischler