Το κάστρο των Απολίχνων στη Χίο

Σάβ, 28/05/2022 - 06:35
Το Κάστρο των Απολίχνων από μακριά

Την περίοδο της Γενουατοκρατίας, τέθηκαν τα θεμέλια του οικονομικού και χωροταξικού σχεδιασμού που χαρακτηρίζουν τη Χίο μέχρι και σήμερα, καθώς τα οχυρωματικά έργα που έλαβαν χώρα προστάτευαν το νησί και κατ’ επέκταση την αγροτική παραγωγή. Στη νότια Χίο, κατασκευάστηκαν διαδοχικά οι βίγλες, κατόπιν οι πύργοι και τα καστροχώρια και μετέπειτα το κάστρο των Αρμολίων[1], που αν και δεν κατοικήθηκε από μόνιμο πληθυσμό όπως στους σημαντικότερους οικισμούς της περιοχής, παρουσιάζει αντίστοιχο μέγεθος και αμυντικό σύστημα, αυτό της διπλής αμυντικής γραμμής. Πιθανότατα χτίστηκε το 1440 από τον Νικόλαο Μπάνκα της οικογένειας Ιουστινιάνι, μέλη της οποίας διοικούσαν κυρίως το νησί μέσω εμπορικής ιταλικής εταιρείας, της επονομαζόμενης Μαόνας (στα αραβικά: ma‘ūnah = βοήθεια).

Το οικόσημο των Ιουστινιάνι επιγραφόταν επί εντειχισμένης στον κεντρικό πύργο μαρμάρινης πλάκας και πλέον έχει μεταφερθεί εντός του οικισμού. Αν και κατά κοινή ομολογία η ονομασία του κάστρου προήλθε είτε από τον ομώνυμο λόφο είτε από την λέξη «λύχνος» (=λυχνάρι), είναι πιθανότερο και συντακτικά ορθότερο[2] να πηγάζει από την λέξη «πολίχνη», που σημαίνει μικρό χωριό και το αθροιστικό α-. Προμηνύεται συνεπώς, ο ρόλος του ως καταφύγιο των γύρω πληθυσμών σε περίπτωση επιδρομών και κέντρο ανεφοδιασμού για τα στρατεύματα της Μαόνας.

           

Το κάστρο, από αρχιτεκτονικής άποψης, έχει ωοειδές σχήμα, περιβάλλεται από διπλά τείχη με οδοντωτές επάλξεις, πολεμίστρες, και σύμφωνα με την M. Αποστόλου[3] αντιπροσωπεύει έναν ενδιάμεσο τύπο μεταξύ οχυρωματικού περιβόλου και οχυρωμένου οικισμού. Περιλαμβάνει 62 στενομέτωπους θολωτούς χώρους, περιμετρικά των τειχών, αριθμός που μνημονεύει ο περιηγητής Thevenot το 1656, και αντιδιαμετρικά του ισχυρού μεγάλου πύργου, αμυντικό γωνιακό πυργίσκο. Εντός του εσωτερικού, διασώζονται ίχνη δεξαμενής που συγκέντρωνε τα νερά από τα δώματα του κάστρου και μικρής ελληνικής εκκλησίας, γεγονός που μαρτυρεί την παρουσία ελληνικού στοιχείου. Οι οπές που φέρει στα τείχη του, σηματοδοτούν την ύπαρξη ξύλινης, αμυντικής επινόησης προεξοχής (hourd) ενώ ταυτόχρονα, οι μικρές τετραγωνικής διατομής εσοχές των ανώτερων εσωτερικών τμημάτων του, το πατάρι των δωματίων. Με την διαπίστωση πως τμήματα των περιμετρικών κτισμάτων του κάστρου εμφανίζουν παρόμοιες αναλογίες με αυτά στην βόρεια πλευρά του οικισμού της Καλαμωτής,[4] και την παραδοχή πως ακόμη και τα τμήματα που έχουν καταρρεύσει χτίζονται παραπλήσια, υποθέτουμε πως τα κτίσματα ήταν μονώροφα.

  

Στο νότιο τμήμα του, και σε μικρότερο ύψος από τα υπόλοιπα τείχη διατηρείται δεύτερος αμυντικός περίβολος, ενδεχομένως για λόγους άμυνας, καθώς η κλίση στην πλαγιά είναι ηπιότερη και άρα ευκολότερα προσβάσιμη στους επιδρομείς. Θεωρείται πως ο ενδιάμεσος χώρος των νότιων τειχών, αξιοποιούταν για τη φύλαξη των ζώων. Στη βορειοανατολική πλευρά, στην πιο δύσβατη περιοχή του λόφου, ίσως βρίσκονταν τα διαπερατά σημεία του κάστρου καθώς τα τοξωτά ανοίγματα πιθανόν με τη βοήθεια ανεμόσκαλας να χρησίμευαν ως είσοδοι. Δομικά, το κάστρο αποτελείται από αργολιθοδομή, με άλλα λόγια, από ασυνεχείς στρώσεις πέτρας, ίσως από την ίδια τη βουνοκορφή, όπου τα κενά που δημιουργούνται γεμίζονται με κομμάτια λίθων, τούβλων ή και κεραμικών. Τα υλικά συνδέονται μεταξύ τους με ασβεστοκονίαμα, μείγμα δηλαδή άμμου ή και χώματος, νερού και ασβέστη.

 

To κάστρο, κυρίως λόγω της εγκατάλειψης και της εξασθενημένης φέρουσας ικανότητας των υλικών βρίσκεται σήμερα σε ερειπιώδη κατάσταση. Καθώς δεν συντηρείται και αφήνεται εκτεθειμένο στις καιρικές συνθήκες, οι αρμοί των τειχών φανερώνονται ενώ ταυτόχρονα, μικρά φυτά φυτρώνουν και τα ριζίδιά τους εισχωρούν σταδιακά. Ως φυσικό επακόλουθο, και με εξαίρεση μέρος του νότιου τείχους που είναι σε καλύτερη κατάσταση, οι περισσότερες πέτρες έχουν κατακρημνισθεί. Μεταλλικά και ξύλινα στοιχεία από την άλλη, δυστυχώς δεν έχουν διασωθεί. Παρά την ερειπωμένη όψη του φρουρίου, η αίσθηση που αφήνεται στον επισκέπτη είναι μοναδική. Η πανοραμική θέα της φύσης, οι ήχοι των αρπακτικών πουλιών και η ψευδαίσθηση της μονιμότητας που τα απομεινάρια του παρελθόντος αφήνουν, εντυπώνονται αναμφισβήτητα στη μνήμη.

 

Λέξεις, σχέδια και εικόνες: Μαρία Πατελίδα

Έρευνα υπό την επίβλεψη της καθηγήτριας Μαρίας Δούση του τμήματος αρχιτεκτόνων μηχανικών Α.Π.Θ., στα πλαίσια διπλωματικής εργασίας προπτυχιακών σπουδών.

 

1. Πυργάρης, Λ., 2015. Το Κάστρο τών Απολίχνων στ’ Αρμόλια. Πολίτης.

2. Ο.π.

3. Αποστόλου, Μ., 1978. Το κάστρο της Αντιπάρου: συμβολή στη μελέτη των οχυρωμένων μεσαιωνικών οικισμών του Αιγαίου, διδακτορική διατριβή, Αθήνα: τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών Ε.Μ.Π., σελ. 119

4. Ο.π., σελ. 125

Βιβλιογραφία

Smith, Α., 1962. The Architecture of Chios. London

(εποπτ), Α. Κ., 2012. Η Οχυρωματική Αρχιτεκτονική στο Αιγαίο και ο Μεσαιωνικός Οικισμός Αναβάτου Χίου, πρακτικά διεθνούς συνεδρίου, Χίος, άλφα πι.

Αποστόλου, Μ., 1978. Το κάστρο της Αντιπάρου: συμβολή στη μελέτη των οχυρωμένων μεσαιωνικών οικισμών του Αιγαίου. ,διδακτορική διατριβή, Αθήνα: τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών Ε.Μ.Π.

Πυργάρης Λ., 2015. Το Κάστρο τών Απολίχνων στ’ Αρμόλια. Πολίτης.

Σχετικά Άρθρα