Χίος, Πέμπτη 4 Ιουνίου

Ο τάφος του ναυάρχου που έφερε «Τον Χαλασμό»

Του Κυριάκου Τσιπούρα Ταμία Χιακής Αδελφότητας   Αττικοβοιωτίας  "Ο ΚΟΡΑΗΣ"
Δείτε τις Φωτογραφίες
Τρί, 21/04/2020 - 09:21

 

Μεγάλη Εβδομάδα ξεκίνησε το θανατικό του ο αρχιναύαρχος του Οθωμανικού ναυτικού Καπουδάν πασάς Καρά Αλής, αυτές τις ημέρες που οι ορθόδοξοι χριστιανοί γιορτάζουν τα Θεία Πάθη του Χριστού, επέλεξε η Υψηλή Πύλη του Μαχμούτ Β΄ να καταστείλει με ένα ολοκαύτωμα την παντελώς ανοργάνωτη και  χωρίς  στρατηγικό στόχο επιχείρηση κατάληψης της Χίου από επαναστάτες που προέρχονταν κυρίως από την Σάμο.

Από την κεντρική πύλη του Κάστρου της Χίου, την Porta Maggiore, και αφού διανύσουμε την εσωτερική στοά και ένα διάδρομο σε σχήμα «Γ», περπατώντας πάνω σε μπαβέδες, βρισκόμαστε μπροστά στην Πλατεία του Κάστρου ή Φρουρίου όπου εκεί παλιά βρισκότανε ένα ξενοδοχείο το Απόλλων και υπήρχε μία Κρήνη για παροχή πόσιμου νερού η οποία έπεσε θύμα όπως και άλλα σημεία του κάστρου μίας λανθασμένης νοοτροπίας προστασίας και διατήρησης της πολιτιστικής κληρονομιάς από την πολιτική κυρίως εξουσία.

  • στην πλατεία αφού διερευνήσουμε τα πολύ ωραία καφέ και σχεδόν αποφασίσουμε που θα καθίσουμε να γευτούμε τις γεύσεις που μας παρέχουν στα αριστερά μας εντός μικρού περιφραγμένου χώρου, βρίσκεται το οθωμανικό νεκροταφείο. Πρόκειται για μία μικρής έκτασης κοιμητήριο (99,36 τ.μ.), στο οποίο ενταφιάζονταν εξέχοντες Οθωμανοί αξιωματούχοι, από το 1822 έως και το 1890. Κάθε στήλη απολήγει σε κάλυμμα κεφαλής, που δηλώνει το βαθμό που είχε ο νεκρός, όταν ήταν εν ζωή, τους φίλους, τους απογόνους του κ.ά.

Το ταφικό μνημείο που ξεχωρίζει είναι αυτό του Καρά Αλή, του αρχίναυαρχου του οθωμανικού στόλου, ο οποίος βρήκε τον θάνατο, όταν πυρπολήθηκε η ναυαρχίδα του από τον Κ. Κανάρη, τον Ιούνιο του 1822, την ονομαζόμενη «Μπουρλότα Σαϊμάζ»,  σε ελεύθερη μετάφραση σημαίνει το πλοίο που περιφρονεί τα πυρπολικά. Ο περίτεχνος τάφος του Καρά Αλή, έχει έντονα χαρακτηριστικά του οθωμανικού μπαρόκ, ξεχωρίζει από τους υπόλοιπους του κοιμητηρίου. Έχει τη μορφή μαρμάρινης σαρκοφάγου, η οποία έχει δύο επιτύμβιες στήλες στα άκρα της, που κοσμούνται με περίτεχνα φυτικά θέματα, επηρεασμένα από την τέχνη του τουρκικού μπαρόκ και την ελληνική λαϊκή γλυπτική.

Τα υπόλοιπα επιτύμβια ανάγλυφα του κοιμητηρίου είναι απλούστερα, λαϊκού κατά κύριο λόγο χαρακτήρα, με πλούσιο όμως θεματολόγιο και αξιόλογη τεχνική. Ανήκουν στο ύστερο οθωμανικό μπαρόκ και συγγενεύουν τεχνοτροπικά με λαϊκά έργα διακοσμητικής, που συναντάμε στην Ελλάδα του 19ου αιώνα. Το συγκεκριμένο κοιμητήριο έχει κηρυχθεί διατηρητέο, τα μνημεία του έχουν αναστηλωθεί.

Ο τάφος του καταστολέα της τρισάθλιας προσπάθειας των Ελλήνων εμπνευστών της επαναστατικής δραστηριότητας στο νησί, μία καταστολή ομολογουμένως πολύ εύκολης, που οδήγησε σε μία τριμηνιαία θηριωδία, από ένα διατεταγμένο πλήθος πλιατσικολόγων, που οδήγησε σε χιλιάδες σφαγμένους και χιλιάδες που οδηγήθηκαν στα σκλαβοπάζαρα έχει πιστεύω ένα ακόμη  ενδιαφέρον στοιχείο.

 Στη μία στήλη της σαρκοφάγου αναγράφεται ένα εγκωμιαστικό επίγραμμα του ποιητή Φουρουγή, το οποίο έχει μεταφράσει ο Χρ. Μαυρόπουλος[i]. Το παραθέτω αυτολεξεί

«ΕΚΕΊΝΟΣ (Ο ΘΕΟΣ) ΑΙΩΝΙΟΣ, ο κατά θάλασσαν αρχηγός, το αγλάϊσμα του ιερού στόλου, ο την Αίγλην της Βεζυρείας επαυξάνων, απαράμιλλος, πολύτιμος μαργαρίτης, κρατερός μαχητής της κλεινής βασιλείας, ήρως πετών, ου το κλέος απαράμιλλον εν τη ναυτική επιστήμη, λέων εν τω πεδίω της ανδρείας, διακεκριμένος Βυζύρης,

Αλή Πασάς υιός Νασούχ αγνός την καρδίαν, καταναλώσας την πολύτιμον ζωήν του υπέρ της θρησκείας και του κράτους, δια του αξιώματος έκλεισε τα μέγιστας την επικράτειαν, Ενώ δε το πλοίο του ήτο ηγκυροβολημένο προ της Χίου ο ακάθαρτος Ρωμιός επυρπόλησε αυτό δι’ απάτης και πριν ή πραγματοποιήση προσηκόντως και τελείως εν  τω κόσμω  τον πόθο του,  ο οινοχόος της ειμαρμένης έτεινε εις χείρας του το άπελπι ποτήριον˙

Ο Φουρουγή έγραψε την χρονολογίαν αυτού και δη καθ’ ην εποχήν ο Αλή πασάς παραδούς το πνεύμα εγένετο μάρτυς μετά του πλοίου του. Έτος 1237, Νέα Σελήνη»: πρβλ. Μαυρόπουλος 1914: 127-129.

 

Σε αυτή λοιπόν την πλατεία του Κάστρου που δεν έπεσε,  όπως άλλωστε είχε προβλέψει για την επερχόμενη αλλά σίγουρα απρόβλεπτη για το μέγεθος της  καταστροφής που θα ακολουθούσε, ο Χιώτης, μέλος της φιλικής εταιρείας και έμπιστος του Δημήτριου Υψηλάντη, Ιωάννης Ράλλης[ii], η ηρεμία και η συνέχεια της ζωής της Χίου, που αναγεννήθηκε από τις στάχτες της, συνυπάρχει με την σαρκοφάγο που όπως αναφέρει ο ποιητής, κείτεται  ένας πιστός μαχητής της θρησκείας και του Σουλτάνου, αγνός στην καρδιά που η μοίρα του, η ειμαρμένη, τον όρισε να γίνει ένας μάρτυρας εξαιτίας του ακάθαρτου Ρωμιού, τον πολεμικό του αντίπαλο, τον ναύαρχο Κανάρη δηλαδή.

Εδώ λοιπόν είναι το ενδιαφέρον στοιχείο αυτού του μνημείου, το ότι προστατεύεται και διατηρείτε ένα ιστορικό ντοκουμέντο, η μνήμη για ένα γεγονός που συντελέστηκε στην Χίο και διέκοψε με ένα βαρύ μαχαίρι την ακμάζουσα ιστορική πορεία, ένα τεκμήριο μιας εποχής συνυπάρχει με μία νέα Χίο, με ένα θρίαμβο της ζωής, ένα ξαναγεννημένο νησί, κατόρθωμα που οφείλεται  στους διασωθέντες Χιώτες, στους Χιώτες της διασποράς και πολλούς άλλους συντελεστές που συμμετείχαν κατά την διάρκεια των διακοσίων χρόνων από την εποχή του χαλασμού.

Στις 18 Απριλίου γιορτάζεται η Παγκόσμια Ημέρα για Μνημεία και Ιστότοπους και η ICOMOS[iii] επέλεξε για τον εορτασμό της ημέρας, ένα προκλητικό όπως αναφέρει θέμα «Κοινόχρηστοι πολιτισμοί, Κοινή κληρονομιά, Κοινή ευθύνη». Από την ανακοίνωση της διαβάζουμε ότι  η ιδέα του « κοινόχρηστου » υπό ιστορική έννοια, επιθυμεί να δηλώσει ότι οι πολιτισμοί και οι κοινωνίες έχουν κοινά, κοινές πολιτιστικές πρακτικές , τρόπους συμπεριφοράς και απόψεις.

Η διατήρηση αυτού του Οθωμανικού νεκροταφείου σε πολύ καλή κατάσταση, από τα ελάχιστα σε τέτοια μορφή στον ελλαδικό χώρο, έχει όλα εκείνα τα στοιχεία που το χαρακτηρίζει  ως μνημείο[iv], την ιστορικότητα, τον συμβολισμό, την τεχνοτροπία του δημιουργού, έχει όλα εκείνα τα στοιχεία της ιστορική και εθνικής ταυτότητας των δύο λαών, των δύο για αιώνες γειτόνων.

Δίπλα σε μία ακμάζουσα επιχειρηματική δραστηριότητα, υπάρχει ο τάφος ενός ναυάρχου, που έφερε τον χαλασμό, την καταστροφή, υπάρχει ένα ιστορικό σημείο που η μνήμη στους χιλιάδες Χιώτες αδικοχαμένους, αφανείς ήρωες της ελληνικής επανάστασης, μας καθιστούν υπεύθυνους στην διατήρηση του ως μνημείο.

 Δεν ξέρω αν  ήτανε γραφτό, ή το πεπρωμένο του καθενός ξεχωριστά εκείνης της εποχής, που καθόρισαν την ιστορικότητα της περιοχής, αυτό που σίγουρα φαίνεται η ζωή να μας δείχνει, είναι ότι τελικά θα συνεχίσει, θα δημιουργεί, θα θριαμβεύσει.

 

Κυριάκος Τσιπούρας

Ταμίας Χιακής Αδελφότητας  

Αττικοβοιωτίας  "Ο ΚΟΡΑΗΣ"

 

 

[i] Τεκμήρια από το βιβλίο «Η οθωμανική αρχιτεκτονική στην Ελλάδα» σημείο 139 σελίδα 353

[ii] Χιακόν Αρχείον, τ. Α' ,σ. 55 Πολλά τεκμήρια επίσης αναφέρονται στη ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ της ΕΙΡΗΝΗΣ ΚΑΡΑΒΟΛΟΥ ΣΥΜΒΙΩΣΗ ΕΛΛΗΝΩΝ ΚΑΙ ΟΘΩΜΑΝΩΝ ΣΤΗ ΧΙΟ ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΤΟ 1822. Η ΤΥΧΗ ΤΩΝ ΑΙΧΜΑΛΩΤΩΝ ΚΑΙ Η ΕΙΚΟΝΑ ΤΩΝ ΟΘΩΜΑΝΩΝ ΤΟΥΡΚΩΝ ΩΣ “ΑΛΛΩΝ” ΣΤΙΣ ΑΦΗΓΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗΣ ΚΑΙ ΣΕ ΑΛΛΕΣ ΠΗΓΕΣ ΤΟΥ 19ου ΑΙΩΝΑ. ΙΩΑΝΝΙΝΑ ΜΑΡΤΙΟΣ 2019

[iv] Ειρηνική συνύπαρξη Μνημείων και Πολιτισμών: H τύχη των ισλαμικών λατρευτικών μνημείων της Χίου και των ορθοδόξων ναών στην παρακείμενη μικρασιατική ακτή. ΕΙΡΗΝΗΣ ΚΑΡΑΒΟΛΟΥ

 

Σχετικά Άρθρα

Δευ, 01/06/2020 - 19:50

Στην πλατεία του Κάστρου, ανάμεσα στην αρχή των οδών Μπεν Ζαχαρίου και Αγίου Γεωργίου, δεσπόζει ένα ιδιαίτερο κτίσμα, το οποίο στις μέρες μας είναι γνωστό με την ονομασία «Πρώην Ξενοδοχείο Απόλλων».

Το Κάστρο της Χίου όταν πέρασε στα χέρια των Οθωμανών, χρησιμοποιήθηκε εξ’ ολοκλήρου ως ο πλεόν ενδεδειγμένος, λόγω της προστασίας που παρείχαν τα τείχη, χώρος για να κατοικήσουν. Έτσι, πριν την απελευθέρωση του 1912, το κτίριο άνηκε σε μουσουλμάνους, ήταν τριώροφη κατοικία συνολικής έκτασης 147 τ.μ και αποτελείτο από δέκα δωμάτια και τρία μαγειρεία.

Μέχρι και το 1927, όπου η Εθνική Τράπεζα (ήταν η διαχειρίστρια για τα κτήματα στην Ελλάδα που ανήκαν σε μουσουλμάνους και τα οποία ανταλλάχθησαν με αυτά χριστιανών {Ελλήνων} στη Μικρά Ασία) το έβγαλε σε πλειστηριασμό μαζί με άλλα ακίνητα του Κάστρου, στο κτίριο εγκαταστάθηκαν οικογένειες προσφύγων από τη Μικρά Ασία.

Το 1927 πραγματοποιείται η πρώτη αγοραπωλησία και το κτίριο περνάει στα χέρια Έλληνα αγοραστή.

Η αρχική χρήση του ήταν ως κατοικία των ιδιοκτητών, αλλά και ως ξενοδοχείου από την επόμενη χρονιά, δηλαδή το 1928. Σε αυτό δόθηκε η ονομασία «Απόλλων».

Το 2007 το κτίριο είχε ήδη περάσει στα χέρια του δήμου Χίου, φορέας ο οποίος ανέλαβε την αναπαλαίωση και την επανάχρηση του κτιρίου.

Τα περισσότερα κτίσματα στο Κάστρο, όπως και στην πόλη της Χίου, καταστράφηκαν ή υπέστησαν εκτεταμένες ζημιές κατά τον καταστροφικό σεισμό του 1881.

Με βάση την αρχιτεκτονική μελέτη λοιπόν για αποκατάσταση του κτιρίου το 2007, το κτίσμα είναι διώροφο στην πλευρά προς την πλατεία και τριώροφο προς το εσωτερικό του.

Παλαιότερο σημείο του αποδείχθηκε πως είναι το θολωτό ισόγειο ορθογωνικό κτίσμα (σήμερα φιλοξενεί το σύλλογο του «Αγίου Γεωργίου»), το οποίο χρονολογείται πολύ πριν το σεισμό του 1881. Δεύτερο παλαιότερο τμήμα του «Απόλλων» θεωρείται το γωνιακό κτίσμα στην πλατεία με την οδό Μπεν Ζαχαρίου, το οποίο έχει τοξωτά πλαίσια και του οποίου η δημιουργία χρονολογείται περίπου στα τέλη του 18ου αιώνα.

Σήμερα το κτίριο έχει δοθεί για χρήση από το Δήμο Χίου σε διάφορους συλλόγους, ανάμεσα τους και ο δικός μας σύλλογος.

Ο μοναδικός χώρος ο οποίος παραμένει αναξιοποίητος, είναι η αίθουσα/γωνιακό δωμάτιο στη συμβολή της πλατείας του Κάστρου με την οδό Μπεν Ζαχαρίου (η οποία βέβαια για κάποιο διάστημα χρησιμοποιήθηκε ως χώρος εστίασης).

Η πρότασή μας είναι ότι ο χώρος αυτός είναι κατάλληλος λόγω θέσης για να χρησιμοποιηθεί από το Δήμο Χίου ως σημείο πληροφοριών (information point) για τους επισκέπτες του Κάστρου και πιθανής φιλοξενίας δημοτικών ή άλλων εκδηλώσεων αναφορικά με αυτό.

Από τη μία, η θέση του είναι ιδανική γιατί βρίσκεται στην κεντρική πλατεία και ο επισκέπτης μπορεί να το εντοπίσει και απο τις δύο κύριες εισόδους του Κάστρου, δηλαδή την κεντρική πύλη που οδηγεί στην πλατεία και την είσοδο από το λιμάνι.

Από την άλλη, θα μπορούσε να ενταχθεί σε κάποιο πρόγραμμα, όπως αυτό των αστικών αναπλάσεων και να διαμορφωθεί με τέτοιο τρόπο, ώστε να προσφέρει τις απαιτούμενες πληροφορίες για να μπορέσει κάποιος να ξεναγηθεί σωστά στο Κάστρο (να θυμήσουμε ότι τέτοιο ρόλο είχε αναλάβει συγκεκριμένη ιδιωτική πρωτοβουλία που παλαιότερα δραστηριοποιούνταν στο Κάστρο, υποκαθιστώντας έτσι την ανύπακρτη φροντίδα που οι δημοτικές υπηρεσίες θα έπρεπε να παρέχουν για ένα τέτοιο μνημείο, όπως το Κάστρο), όπως παραδείγματος χάριν, με τη διανομή ενημερωτικού υλικού και χάρτη.

Ένα σημείο πληροφόρησης θα μπορούσε να προσφέρει και ψηφιακή προβολή της ιστορίας του Κάστρου της Χίου (στα πρότυπα της αντίστοιχης που υπάρχει στο Μουσείο Μαστίχας και προβάλει την ιστορία της Χίου μέσω της συμβολής της μαστίχας σε αυτήν) και των σημαντικότερων μνημείων του σε διάφορες γλώσσες. Στο προτεινόμενο σημείο πληροφόρησης θα μπορούσε να τοποθετηθεί και μόνιμος ηλεκτρονικός διαδραστικός χάρτης του Κάστρου όπου ο επισκέπτης θα μπορούσε πατώντας πάνω σε καίρια σημεία του, να ενημερωθεί για την ιστορία, το σκοπό και τη σημασία τους.

Συντάχθηκε από την Μ. Ματθαίου και Λ. Γλύπτης, μέλη Ε.Ο.Δ Το Κάστρο της Χίου ένας Χαμένος Παράδεισος

Το Πρώην Ξενοδοχείο Απόλλων πριν την αποκατάσταση του από το δήμο Χίου – Φωτογραφία αναρτημένη στις Παλαιές Φωτογραφίες Χίου