«Αυτό το λόγο θα σας πω, δεν έχω άλλο κανένα
Μεθύστε με τα’ αθάνατο κρασί του Εικοσιένα»
Γι’ αυτό υπάρχει η ποίηση, για να συμπυκνώνει χιλιάδες λέξεις σε δυό στίχους, όπως αυτούς που έγραψε ο Κωστής Παλαμάς την 1η Νοεμβρίου 1940, γιατί αυτό το λόγο είχε να πεί στη νεολαία της εποχής του.
Δεν είχα σκοπό να γράψω το κείμενο αυτό, αν δεν επισκεπτόμουν τρία Γυμνάσια του νησιού μας, να μιλήσω στα παιδιά για την προσφορά των δημοσιογράφων στο έπος του 1940, δίνοντας τους να πιάσουν ακριβή αντίτυπα των εφημερίδων της εποχής.
Οι ερωτήσεις τους, η δίψα τους, ο πόθος τους να μάθουν εκτός από την γενική και την τοπική μας ιστορία, με κάνει να γράψω τις παρακάτω γραμμές. Πάρτε το ως μνημόσυνο στους παππούδες μας και ως μια στάλα γνώσης στις νεότερες γενιές.
Η Ελλάδα, η χώρα μας, μόλις είχε μεγαλώσει μετά τους αιματηρούς Βαλκανικούς πολέμους. Το νησί μας απελευθερώνεται το 1912, τότε που ας πούμε το δρομολόγιο Χίος – Καρδάμυλα διαρκούσε 7 ώρες με το μουλάρι.
Δεν πέρασαν 10 χρόνια και ήρθε η Μικρασιατική καταστροφή του 1922. Το νησί μας γέμισε με πρόσφυγες, η κατοχή μια χούφτας μανταρινόφλουδων ήταν… περιουσιακό στοιχείο.
Δεν προλάβαμε να πάρουμε ανάσα και 18 χρόνια μετά, ο Μουσολίνι κτυπά την πόρτα του Μεταξά και εδώ αρχίζει να παίζει… ταμπουρά η ιστορία.
Ο Μεταξάς δέχεται εξ οικείων τα βέλη, αλλά ο Έλληνας μέσα του σκιάζει την ιδεολογία του. Σπουδαγμένος στην Στρατιωτική Ακαδημία του Βερολίνου, βλέπει ότι γεωπολιτικά η θαλασσινή Ελλάδα πρέπει να βρίσκεται στο πλευρό της θαλασσοκράτειρας Αγγλίας (όπως ως στρατιωτικός διείδε και προειδοποίησε τον Βενιζέλο για το αποτέλεσμα της Μικρασιατικής εκστρατείας) και έτσι από δικτάτορας περνάει δικαίως στην ιστορία ως η φωνή του ΟΧΙ.
Η Χίος των 75.853 ψυχών μόλις που αρχίζει να… λιγδώνει το άντερο της.
Νομάρχη έχει μια μεγάλη προσωπικότητα τον Θεμιστοκλή Αθανασιάδη – Νόβα και Δήμαρχο τον δραστήριο άρχοντα του Κάμπου Λεωνή Καλβοκορέση.
Όχι μόνο ανοίγει τώρα αμαξιτός δρόμος της προκοπής για τα Καρδάμυλα, αλλά το ίδιο γίνεται και με τον… μουλαρόδρομο Χίου – Μεστών. Παρόμοιοι δρόμοι ανοίγονται σε όλα τα χωριά με εθελοντική εργασία. Στο κλίμα της εποχής η Απλωταριά μετονομάζεται σε, τι άλλο, Ιωάννου Μεταξά και η Προκυμαία, επειδή οι κυρίες φοράνε πλέον… ψηλοτάκουνα, τα οποία σακατεύονται από τους μπαβέδες (άλλη μια απόδειξη ότι πίσω από όλα τα πράγματα είναι η γυναίκα) στρώνεται… επιτέλους από άσφαλτο, που φτάνει μέχρι και την Φτωχειά Προκυμαία, που τώρα καμαρώνει, γιατί στην αρχή της εγκαινιάζεται στις 24 Μαρτίου 1940 το κινηματοθέατρο REX, ένας πραγματικός Βασιλιάς, όπως αυτός που θα γίνονταν μερικά χρόνια αργότερα, ο Κωνσταντίνος γιός του Πρίγκιπα Παύλου, που γεννήθηκε στις 2 Ιουνίου 1940.
Ήδη από τον Αύγουστο, που τορπιλίζεται το «Ελλη» και οι Χιώτες το μαθαίνουν από τους ελάχιστους δέκτες, που πιάνουν με τα χίλια ζόρια τον Ραδιοφωνικό Σταθμό Αθηνών και διαβάζουν τις εφημερίδες που έρχονται με καθυστέρηση δύο και τριών ημερών, είναι υποψιασμένοι.
Πόσο μάλλον, που με μερική επιστράτευση που γίνεται πριν το Ιταλικό τελεσίγραφο, οι Χιώτες επίστρατοι φεύγουν για την Βόρεια Ελλάδα. Και μόνο μια φωτογραφία της εποχής τα λέει όλα. Σαν τσαμπί από σταφύλια κρέμονται από το πλοίο οι επίστρατοι και στην Προκυμαία τους αποχαιρετά ένα πλήθος τουλάχιστον 5000 ανθρώπων λες και πηγαίνουν σε… πανηγύρι.
Κατά τα πρότυπα των Βαλκανικών πολέμων κάθε νησί απαρτίζει το δικό του Σύνταγμα (υπήρχε το δόγμα του Στρατού όταν πολεμά αδελφός δίπλα στον αδελφό του, τον συγχωριανό, τον φίλο του γίνεται λιοντάρι. Το δόγμα μετά άλλαξε και υπάρχει ανακάτεμα της… τράπουλας, διότι το νόμισμα είχε και άλλη όψη. Όταν θέριζαν τα πολυβόλα έπεφταν στα στάχια ολόκληρες οικογένειες ή… χωριά). Οι Χιώτες απαρτίζουν το 23ο Σύνταγμα Πεζικού, ενταγμένο στην 13η Μεραρχία.
Πρώτος σταθμός οι Σάππες του Νομού Ροδόπης και από εκεί με τραίνα στην Φλώρινα και μετά πολεμώντας συνέχεια μέχρι την Κρυσταλλοπηγή στο τέλος Νοεμβρίου 1940.
Προηγήθηκε ένα από τραγικότερα λάθη του πολέμου, με θύματα Χιώτες όταν στις 19 Νοεμβρίου ο τουλάχιστον ιδιόρρυθμου χαρακτήρος Συνταγματάρχης του 23ου Συντάγματος Ευστάθιος Ρόκκος, παγιδεύει στην ουσία τους άνδρες του, με λάθος διαταγές σε σημείο που τους θερίζουν τα Ιταλικά πολυβόλα, με αποτέλεσμα να σκοτωθούν 30 και να τραυματιστούν πάνω από 100, πολλοί από τους οποίους βαριά.
Το ενδιαφέρον εδώ είναι ότι στήθηκε επιτόπου Στρατοδικείο, που αποφάσισε να… επιτρέψει στον Ρόκκο να αποσυρθεί στη σκηνή του με το πιστόλι του και να κάνει ότι ορίζουν οι Νόμοι της στρατιωτικής τιμής, κάτι που έγινε πάραυτα, αφού ο Συνταγματάρχης Ευστάθιος Ρόκκος αυτοκτόνησε.
Παρά τις απώλειες, οι μάχες συνεχίστηκαν με την διοίκηση του Συντάγματος να αναλαμβάνει ο αρχαιότερος στην ιεραρχία, Διοικητής του 2ου Τάγματος Ταγματάρχης Δημήτριος Γκιών.
Στις 6 Απριλίου 1941 βεβαίως, οι Γερμανοί έσπευσαν σε βοήθεια του πανικόβλητου συμμάχου του Μουσολίνι, πρίν τον πετάξουν οι Έλληνες στην… Αδριατική θάλασσα.
Ένα μήνα νωρίτερα ο Γεώργιος Βλάχος έγραφε στην «Καθημερινή» στον Καγκελάριο Χίτλερ.
Τι θα κάνει ο Στρατός σου εξοχότατε «Αν αντί πεζικού, πυροβολικού και μεραρχιών, στείλει η Ελλάς φύλακας εις τα σύνορα της είκοσι χιλιάδας τραυματιών, χωρίς πόδια, χωρίς χέρια, με τα αίματα και τους επιδέσμους δια να τον υποδεχθούν; Αυτούς τους στρατιώτας φύλακας θα υπάρξει Στρατός να τους κτυπήσει;
Αλλά όχι δεν πρόκειται να γίνει αυτό. Ο ολίγος ή πολύς Στρατός των Ελλήνων που είναι ελεύθερος, όπως εστάθη εις την Ήπειρον θα σταθή, αν κληθή και εις την Θράκην. Και τι θα κάμη; Θα πολεμήση. Και εκεί. Και θα αγωνισθή. Και εκεί. Και θα αποθάνη. Και εκεί.
Και θα αναμείνη την εκ Βερολίνου επιστροφήν του δρομέως (Σ.Σ. το 1936 είχαν γίνει Ολυμπιακοί αγώνες στο Βερολίνο) ο οποίος ήρθε προ πέντε ετών και έλαβε από την Ολυμπίαν το φως, δια να μεταβάλη εις δαυλόν την λαμπάδα και φέρη την πυρκαγιάν εις τον μικρόν, την έκτασιν, αλλά μέγιστον αυτόν τόπον, ο οποίος αφού έμαθε τον κόσμον όλον να ζή πρέπει να τον μάθη και να αποθνήσκη».
Στις 6 λοιπόν Απριλίου το Χιακό Σύνταγμα καλείται να αντιμετωπίσει τους Γερμανούς.
Στις 16 Απριλίου είχαν τελειώσει όλα. Το μέτωπο κατέρρευσε. Μέσα τον παλαβό ιπποτισμό του, ο Χίτλερ διέταξε οι Έλληνες στρατιώτες να αφοπλιστούν και να αφεθούν ελεύθεροι, χωρίς να θεωρηθούν αιχμάλωτοι πολέμου.
Το γιατί, το εξήγησε στην ιστορική ομιλία του στο Ράιχσταγκ, όπου τον Μάϊο του 1941 αναφερόμενος στην Βαλκανική εκστρατεία του θα πεί μεταξύ άλλων.
«Χάριν της ιστορικής δικαιοσύνης είμαι υποχρεωμένος να διαπιστώσω ότι από όλους τους αντιπάλους οι οποίοι μας αντιμετώπισαν, ήταν ιδιαίτερα ο έλληνας στρατιώτης που πολέμησε με παράτολμο θάρρος και ύψιστη περιφρόνηση προς τον θάνατο».
Οι Χιώτες πολεμιστές ρακένδυτοι και πεινασμένοι γύρισαν από την Βόρειο Ελλάδα και το μέτωπο με τα πόδια στην Καβάλα, τον Βόλο, την Θεσσαλονίκη, τον Πειραιά και με ότι θαλάσσιο μέσο βρήκαν όσοι επέμειναν γύρισαν στο νησί, που κατελήφθη από τους Γερμανούς στις 4 Μαϊου 1941 για να απελευθερωθεί στις 10 Σεπτεμβρίου του 1944.
Υ.Γ. Δεν θα ξεχάσω ποτέ μου τα λόγια του αείμνηστου Κώστα Σιταρά, πολεμιστή του 1940 από τα Κουρούνια. Αυτός ο στρατιώτης της νίκης, που μαζί με τις ψείρες, κυνηγούσε τους Ιταλούς στα βουνά της Β. Ηπείρου ( το τονίζω γιατί μάλλον έδινε μεγαλύτερη σημασία στις ψείρες) που όταν έφτανε το ψωμί στην πρώτη γραμμή είχε γίνει πιά ψίχουλα από το κρύο και την ταλαιπωρία, μου είπε:
"Όταν φτάσαμε επιτέλους στο χωριό κρυβόμαστε στην αρχή".
-Γιατί κύριε Κώστα;
"Γιατί… ντρεπόμαστε, που δεν νικήσαμε και τους Γερμανούς".
Αυτός ήταν ο Έλληνας στρατιώτης του 1940.
