“Μάταιόν ἔστι παρά θεῶν αἰτεῖσθαι
ἄ τίς εαὑτῷ χορηγήσαι ἱκανός ἔστι”⁕
Επίκουρος
Ο Επίκουρος ήταν αρχαίος Έλληνας φιλόσοφος και έζησε στους ελληνιστικούς χρόνους. Ήταν δεκαπέντε χρόνια νεώτερος από τον Μέγα Αλέξανδρο και έζησε από το (341 π.Χ – 270 π.Χ). Ήταν γνήσιος Αθηναίος από τον δήμο της Γαργηττού*. Σε ηλικία 34 ετών ίδρυσε δική του σχολή μεταξύ Αθήνας και Πειραιά τον γνωστό Κήπο του Επίκουρου. Εκεί δίδαξε 35 χρόνια ακολουθώντας ήσυχη και λιτή ζωή. Εδώ συμμετείχαν άνδρες και γυναίκες, εταίρες και δούλοι μετέχοντας ισότιμα στις φιλοσοφικές συζητήσεις. Η σχολή υπήρξε φτωχή όπως και όσοι συμμετείχαν σε αυτήν, πίστευαν στο: “οὐκ ἐστί πένης ὄστις ὀλίγον κτᾶται ἀλλ’ ὄστις πλείονος ὀρέγεται” *1. Σε αντίθεση με άλλες σχολές όπως το Λύκειο και η Στοά αλλά και εν σχέση με την Ακαδημία Πλάτωνος που είχαν μαθητές από την τάξη των πλουσίων.
Σκοπός αλλά και στόχος τής φιλοσοφίας του η οποία δεν ήταν μόνο θεωρία, αλλά γινόταν άσκηση και πράξη για να οδηγήσει τον άνθρωπο στην ευτυχία μέσω της αταραξίας της ψυχής‧ λέγοντας ότι: “Οὐκ ἔστιν ἡδέως ζῆν ἄνευ τοῦ φρονίμως καί καλῶς καί δικαίως οὐδέ φρονίμως ἄνευ τοῦ ἡδέως‧ ὅτῳ δέ τοῦτο μή ὑπάρχει, οὐκ ἔστι τοῦτον ἡδέως ζῆν” δηλ. Δεν είναι δυνατό να ζη κανείς ευχάριστα, αν δεν ζη φρόνημα (δηλ. με σύνεση και σωφροσύνη πράγμα που οδηγεί στην ψυχική ηρεμία), ηθικά και δίκαια, όπως και δεν μπορεί να ζη φρόνημα, ηθικά και δίκαια, αν δεν ζη ευχάριστα. Πίστευε πως μόνο με τη νόηση μπορεί να αναζητηθεί η αλήθεια. Και για την αναζήτησή της χρησιμοποιούσε ως κύριες φιλοσοφικές μεθόδους τη διαλεκτική καθώς και τη διδακτική μυθοπλασία δηλαδή την διατύπωση διδακτικών μύθων. “Όταν λέμε ότι σκοπός είναι η ηδονή, δεν εννοούμε τις ηδονές τού ασώτου και αυτές που βρίσκονται μέσα στις απολαύσεις, όπως νομίζουν μερικοί που το αγνοούν και δεν το παραδέχονται ή είναι κακώς πληροφορημένοι”. Αλλά εννοούμε να μην πονάει το σώμα και να μην ταράσσεται η ψυχή. Η ευχαρίστηση-ηδονή για τον Επίκουρο αφορούσε όλες τις ψυχικές απολαύσεις, την καλλιέργεια τού πνεύματος και την άσκηση τής αρετής (βλ. επιστολή προς Μενοικέα). Η φιλοσοφία τού Επίκουρου είναι ενέργεια που εξηγώντας τους λόγους εκείνων που γίνονται και καταλήγοντας σε συμπεράσματα με διαλογισμούς κάνει ευτυχισμένη τη ζωή (βλ. Α. Κοέν Η φιλοσοφία του Επίκουρου. Άτομα, ηδονή, αρετή εκδ. Θύραθεν Θεσσ/νίκη 2005). Το κυριότερο σκέλος της ηθικής φιλοσοφίας τού Επίκουρου είναι το προληπτικό χτύπημα των αιτίων της δυστυχίας, όπως και τις πηγές της πλάνης και των σφαλμάτων που προκαλούν φόβο και ανησυχία στο μυαλό του ανθρώπου, πράγμα που μας βοηθά να απαλλαγούμε από την ταραχή της ψυχής. Ο Επίκουρος όπως και οι επικούρειοι είχαν φυσιοκρατικές αντιλήψεις και μίλαγαν ενάντια στις δεισιδαιμονίες, τις μαντείες, τα θρησκευτικά ιερατεία και τους δημοκόπους πολιτευτές, προκαλώντας έτσι την αντιπάθεια τού κατεστημένου και των ολιγαρχικών κύκλων. Έλεγε πως “δεν είναι δυνατόν να είμαστε ευδαίμονες χωρίς την επιστημονική μελέτη τής φύσης” (Επικ. “Κύριαι Δόξαι”). Σύμφωνα με τον Επίκουρο, η φρόνηση είναι η σημαντικότερη προσωπική αρετή για τον άνθρωπο και η φιλία το σημαντικότερο κοινωνικό αγαθό. Για τους θεούς έλεγε ότι δεν ανακατεύονται στα ανθρώπινα, ούτε κάνουν χάρες ούτε και δέχονται δώρα “άφοβον ο θεός, ανύπαρκτον ο θάνατος και το αγαθόν μεν εύκτηκτον, το δε δεινόν ευκαρτέρητον” **, ακόμα σχετικά με τον θάνατο έλεγε, πως δεν πρέπει να μας απασχολεί, επειδή όταν εμείς υπάρχουμε, ο θάνατος δεν είναι παρών και όταν ο θάνατος είναι παρών, εμείς δεν υπάρχουμε. Πρέπει να γνωρίζουμε πως ο θάνατος δεν είναι τίποτα για τους επικούρειους, και αυτό κάνει απολαυστική τη θνητότητα της ζωής χωρίς να ανταλλάσουμε τον πολύτιμο πλούτο τής εφήμερης ζωής με τη στέρφα πλάνη τής αθανασίας. Οι ιδανικές καταστάσεις για τον άνθρωπο είναι η ευθυμία , η χαρά, η ευφροσύνη και η απαλλαγή από τον φόβο του θανάτου. Η σκέψη τού θανάτου καλύπτει την εμπειρία της ζωής, έτσι σκεπτόμενοι τον θάνατο κάποιοι να προσβλέπουν σε μια μετά θάνατον ζωή, με αποτέλεσμα να τρομοκρατούνται και να εξευτελίζονται προκειμένου να κερδίσουν την εύνοια τού θεού. Ο Επίκουρος πίστευε ότι, τίποτα δεν γίνεται από το τίποτα. Έτσι ο κόσμος δεν δημιουργήθηκε από το τίποτα. Ακόμα τίποτα δεν μπορεί να γίνει αισθητό αν δεν έχει υλική υπόσταση. Επομένως αυτό που αποκαλούμε “ψυχή” είναι σωματική οντότητα με υλικά χαρακτηριστικά και η θνητότητά της μας απελευθερώνει από το άγχος τής μεταθανάτιας κατάστασης και της αιώνιας τιμωρίας. Έλεγε δε ο Επίκουρος – επειδή κατηγορήθηκε ως ασεβής- ότι: “Ἀσεβής δέ οὐχ ὁ τούς τῶν πολλῶν θεούς ἀνερῶν, ἀλλ’ ὁ τάς τῶν πολλῶν δόξας θεοῖς προσάπτων” (αυτονόητο). Πίστευε ακόμη, ότι: είναι μάταιο να ζητεί κάποιος από τους θεούς εκείνα που μπορεί να πετύχει ο ίδιος για τον εαυτό του. Γιατί εάν ο θεός πραγματοποιούσε όλες τις ευχές των ανθρώπων, τότε σύντομα θα καταστρέφονταν όλοι οι άνθρωποι, οι οποίοι συνεχώς εύχονται πολλά και φοβερά εναντίον αλλήλων**2. Ωστόσο ο Επίκουρος συμμετείχε στις θρησκευτικές συνήθειες της εποχής του, λέγοντας ότι: Εμείς θυσιάζουμε οσίως και καλώς εκεί όπου αρμόζει και πράττομε καλώς τα πάντα, σύμφωνα με τους νόμους, χωρίς να διαταράσσουμε τις δοξασίες των πολλών ανθρώπων για τα άριστα και σεμνότατα (δηλ. για τους θεούς). Για τους θεούς έλεγε ακόμα, πως αυτοί υπάρχουν σίγουρα, επειδή η γνώση που έχουμε γι’ αυτούς είναι εναργής “θεοί μέν γάρ εἰσίν. Ἐναργής γάρ αὐτῶν ἐστίν ἡ γνώσις” δηλ. Οι θεοί υπάρχουν διότι η γνώση που έχουμε γι αυτούς είναι ξεκάθαρη και ολοφάνερη. Έχω τη γνώμη όμως ότι αυτό δεν αποδεικνύει (όπως κάποιοι πιστεύουν) πως ο Επίκουρος δεν μπορεί να συγκαταλεχθεί μεταξύ των υλιστών. Αντίθετα μάλιστα...
Είπαμε προηγουμένως πως ο Επίκουρος θεωρεί τις γυναίκες ισότιμες στην κοινωνική ζωή γι’ αυτό και συμμετέχουν ισότιμα στη σχολή του‧ υποστηρίζοντας πως οι γυναίκες πρέπει να μας σέβονται και όχι να μας φοβούνται, γιατί δεν τις πήραμε για υπηρέτριες αλλά για συντρόφους στη ζωή.
Να πούμε επίσης πως η πιό διάσημη εταίρα*** στον “Κήπο” ήταν η Λεόντιον, γνωστή όχι μόνο για την ομορφιά της, αλλά και για τη συγγραφική της ικανότητα και τόλμη‧ η οποία έγραψε μια πραγματεία με τίτλο “ΚΑΤΑ ΘΕΟΦΡΆΣΤΟΥ”**** τόλμημα που προκάλεσε ακόμα και τον θαυμασμό τού Κικέρωνα. Αξίζει να αναφέρουμε πως η επιστολή αυτή χάθηκε όπως όλα τα έργα τού Επίκουρου.
Πρόσθετες σημειώσεις - προσθήκες
⁕ Είναι μάταιο να ζητάς από τους θεούς αυτό που μπορείς να αποκτήσεις μόνος σου. Όπως είναι μάταιο να στερείται κανείς την γνώση επειδή κάποιοι το αποφάσισαν. Σκόπιμα; ίσως... αλλά πιθανό και από αδυναμία κατανόησης τής φιλοσοφικής του σκέψης. Δυστυχώς όμως γι’ αυτούς, η ιστορία δικαιώνει τον φιλόσοφό μας, αφού η φιλοσοφία του όχι μόνο έχει γίνει κατανοητή απ’ όσους αναζητούν την αρετή και την ευτυχία στην καθημερινή ζωή μακριά από προλήψεις και δεισιδαιμονίες που- δυστυχώς - στηρίζονται στον φόβο μιάς εξουσίας που βασίζεται στον “αρχέγονο φόβο” των φυσικών φαινομένων που οδηγούν σε άχρηστες μεταφυσικές αγωνίες, δεισιδαιμονίες και παραλογισμούς που μιζερεύουν και ταλαιπωρούν τη σύντομη ζωή του ανθρώπου. Αποδεικνύεται λοιπόν πως κάποιοι βρίσκονται σε μόνιμο χειμώνα, φοβούμενοι να αναλάβουν την προσωπική τους ευθύνη αφού νομίζουν; πως δεν θα ‘ρθει ποτέ η Άνοιξη.
* Γαργηττός στην αρχαιότητα ήταν δήμος της Αιγιήδος φυλής και ετοποθετείτο στη Μεσογαία χώρα σύμφωνα με τη διοικητική διαίρεση του Κλεισθένη τον 6ο αι. π.Χ. Ο κάτοικός της αποκαλείτο Γαργήττιος (Βικιπαίδεια).
*1 ...καί τήν αυτάρκειαν δέ ἀγαθόν μέγα νομίζομεν, οὐχ ἳνα πάντως τοῖς ὀλίγοις χρώμεθα, ἀλλ’ ὃπως ἐάν μή ἔχομεν πολλά, τοῖς ὀλίγοις χρώμεθα.
ερμην. ...και θεωρούμε την αυτάρκεια μεγάλο αγαθό, όχι για να χρησιμοποιούμε τα λίγα, αλλά για να αρκούμαστε στα λίγα όταν δεν έχουμε πολλά (βλ. επιστ. προς Μενοικέα). Ο ίδιος στις επιστολές του γράφει σε φίλο του: “πέμψον μοι τυροῦ κυθριδίου, ἵν’ ὅταν βούλομαι πολυτελεύσασθαι δύνωμαι” δηλ. στείλε μου λίγο τουλουμίσιο τυρί για να μπορώ όταν θέλω να ζω πολυτελώς.
** ερμην. Δεν μας απειλεί καμιά θεϊκή δύναμη δεν μας ενδιαφέρει ο θάνατος, και το καλό εύκολα μπορείς να το αποκτήσεις. Το δε κακό εύκολα μπορείς να το υπομείνεις.
**2 Πολλές από τις απόψεις τού Επίκουρου έχουν επιβεβαιωθεί σημείο προς σημείο από την σύγχρονη επιστήμη (βλ. Φρ. Νίτσε “Ανθρώπινο πολύ ανθρώπινο”).
*** Εταίρα σημαίνει σύντροφος. Η Λεόντιον ήταν σύντροφος τού Επίκουρου. Στις περισσότερες περιπτώσεις, αυτές ήταν μορφωμένες και λάμβαναν μέρος σε συμπόσια και σε φιλοσοφικές συζητήσεις. Από τις πιό γνωστές αναφέρουμε την Ασπασία, την Αρτεμισία, την Νικαρέτη... Όσον αφορά τη σχολή του Επικούρου τον “Κήπο”, την Λεόντιον, την Βοΐδιον, την Νικήδιον, την Ερώτιον κ.α
**** Να σημειώσουμε πως ο Θεόφραστος ήταν μαθητής και διάδοχος στο Λύκειο του Αριστοτέλη.