Σε ένα χωριό που εγκαταλείφθηκε πριν από έξι δεκαετίες, ανάμεσα σε πέτρινα σπίτια που σιγά σιγά κατακτά η φύση, δύο άνθρωποι αποφάσισαν να δώσουν ξανά ζωή σε έναν τόπο γεμάτο ιστορίες. Η Αργυρώ Κοντού και ο Νίκος Αγραφιώτης δημιούργησαν στην Παλιά Ποταμιά της Αμανής το γαστρονομείο «το παλιό χωριό», μια ξεχωριστή ταβέρνα που συνδυάζει την παραδοσιακή ελληνική κουζίνα με την ιστορία, τις αναμνήσεις και την αυθεντική ατμόσφαιρα μιας άλλης εποχής.
Η Παλιά Ποταμιά, στη βορειοδυτική Χίο, είναι ένας τόπος που μοιάζει να έχει σταματήσει ο χρόνος. Τα εγκαταλελειμμένα σπίτια, τα στενά περάσματα και η πυκνή βλάστηση συνθέτουν ένα τοπίο ιδιαίτερης ομορφιάς, που διατηρεί ακόμη τα σημάδια της ζωής των ανθρώπων που κατοικούσαν εκεί μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1960.
Σε αυτό το σκηνικό βρέθηκε η εκπομπή «η επικαιρότητα με άλλο μάτι» της Αλήθεια TV, με την Ειρήνη Αναγνώστου στο ρεπορτάζ και τον Κώστα Αναγνώστου στην κάμερα, παρουσιάζοντας ένα επιχειρηματικό εγχείρημα που ξεφεύγει από τα συνηθισμένα. Στο μοντάζ ο Νέλο Μέσι.
«Το παλιό χωριό» στεγάζεται στο ισόγειο του παλαιού Δημοτικού Σχολείου της Ποταμιάς, σε έναν χώρο που κάποτε φιλοξενούσε τις εκδηλώσεις των κατοίκων. Στον επάνω όροφο, οι τοπικοί σύλλογοι έχουν αναδημιουργήσει μια παλιά σχολική αίθουσα, λειτουργώντας έναν μικρό χώρο μνήμης για το χωριό.
Ένα όνειρο που γεννήθηκε από διηγήσεις
Για την Αργυρώ Κοντού, η επιστροφή στην Παλιά Ποταμιά δεν ήταν απλώς μια επιχειρηματική επιλογή. Ήταν ένα όνειρο ζωής, που ξεκίνησε από τις ιστορίες του πατέρα της, ο οποίος γεννήθηκε και μεγάλωσε στο χωριό.
Η ίδια δεν πρόλαβε να γνωρίσει την Ποταμιά κατοικημένη. Μεγάλωσε όμως ακούγοντας τις αναμνήσεις των μεγαλύτερων, στις οικογενειακές συγκεντρώσεις και στις βεγγέρες, όταν οι παλιοί κάτοικοι θυμούνταν τα παιδικά τους χρόνια, τις παρέες και την καθημερινότητά τους.
«Παρόλο που δεν το ζήσαμε η δική μου γενιά, ήταν σαν να το είχαμε ζήσει», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Παρά το γεγονός ότι ήδη δραστηριοποιούνταν επιχειρηματικά στη Βολισσό, αποφάσισε μαζί με τον σύζυγό της, Νίκο Αγραφιώτη, να δημιουργήσουν κάτι διαφορετικό στον τόπο καταγωγής της.
Χρειάστηκαν σχεδόν τρία χρόνια προσπάθειας για να γίνει το όνειρο πραγματικότητα. Η μεγάλη απόσταση, η δυσκολία πρόσβασης των συνεργείων, η γραφειοκρατία και κυρίως η παντελής απουσία ηλεκτρικού ρεύματος αποτέλεσαν σημαντικά εμπόδια.
«Όταν λέγαμε στα συνεργεία ότι θέλουμε να κάνουμε εργασίες στην Παλιά Ποταμιά, η πρώτη αντίδραση ήταν "είστε τρελοί"», θυμάται η Αργυρώ.
Κι όμως, το εγχείρημα προχώρησε. Το παλιό κτήριο ανακαινίστηκε εκ βάθρων, με εργασίες που έφτασαν ακόμη και στη χαμήλωση του δαπέδου κατά 60 εκατοστά, ώστε να πληροί τις προϋποθέσεις λειτουργίας ενός σύγχρονου καταστήματος εστίασης.
Το εντυπωσιακό είναι ότι, ακόμη και σήμερα, η επιχείρηση λειτουργεί αποκλειστικά με γεννήτριες, αφού η Παλιά Ποταμιά εξακολουθεί να στερείται ηλεκτροδότησης.
Οι γεννήτριες έχουν τοποθετηθεί μακριά από το κατάστημα, ώστε να μην διαταράσσουν την ησυχία και τη φυσική ομορφιά του τοπίου. Ωστόσο, όπως παραδέχεται ο Νίκος Αγραφιώτης, η έλλειψη ρεύματος αυξάνει σημαντικά τη δυσκολία λειτουργίας και το κόστος, καθώς ακόμη και η συντήρηση των τροφίμων απαιτεί ειδικό προγραμματισμό και μεταφορά προϊόντων στην άλλη επιχείρησή τους, στη Βολισσό.
Ένα… γαστρονομείο γεμάτο μικρές ιστορίες
Από την πρώτη στιγμή, οι δημιουργοί του «παλιού χωριού» θέλησαν ο επισκέπτης να μην βρεθεί απλώς σε μια ταβέρνα, αλλά να ζήσει μια ολοκληρωμένη εμπειρία που παραπέμπει στην καθημερινότητα των παλιών χωριών της Χίου.
Τα ξύλινα τραπέζια, τα παραδοσιακά σκεύη, τα μεταλλικά πιάτα και οι πετσέτες που θυμίζουν εκείνες με τις οποίες οι άνθρωποι μετέφεραν το φαγητό τους στα χωράφια, συνθέτουν έναν χώρο όπου τίποτα δεν έχει τοποθετηθεί τυχαία.
Ακόμη και ο κατάλογος είναι τυπωμένος πάνω σε χάρτινη σακούλα μαναβικής, με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Τι έβγαλε σήμερα το τσουκάλι», ενώ ο λογαριασμός φτάνει στο τραπέζι μέσα σε φάκελο, σαν γράμμα από μια άλλη εποχή.
Μαζί του προσφέρεται μια αναμνηστική κάρτα με φωτογραφία της Παλιάς Ποταμιάς από το αρχείο του Μουσείου Μπενάκη, τραβηγμένη περίπου το 1955, όταν το χωριό ήταν ακόμη γεμάτο ζωή.
Η ανταπόκριση των επισκεπτών, σύμφωνα με την Αργυρώ, είναι ιδιαίτερα συγκινητική. Οι νεότεροι ανακαλύπτουν αντικείμενα και συνήθειες που δεν γνώρισαν ποτέ, ενώ οι παλαιότεροι κάτοικοι επιστρέφουν στις αναμνήσεις τους.
Θυμούνται τις γωνιές όπου έπαιζαν, τις παρέες, τα τραγούδια και τους ανθρώπους που πέρασαν από εκεί.
«Είναι μια ιστορία, δεν είναι μαγαζί. Είναι ιστορία όλου του χωριού μαζί», λέει η Αργυρώ, περιγράφοντας τη φιλοσοφία που βρίσκεται πίσω από την προσπάθειά τους.
Η γεύση της παράδοσης, με προϊόντα της κάθε εποχής
Σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση της γαστρονομικής ταυτότητας του καταστήματος έχει ο σεφ Μάκης Νάσος, ο οποίος συνεργάζεται με το ζευγάρι από το ξεκίνημα της επιχείρησης.
Στόχος του δεν ήταν να δημιουργήσει μια ακόμη ταβέρνα με τα συνηθισμένα πιάτα, αλλά να αναδείξει ξεχασμένες γεύσεις της Χίου και της ευρύτερης ελληνικής παράδοσης, προσαρμοσμένες στις σημερινές απαιτήσεις.
«Προσπαθούμε να ανασύρουμε παλιές συνταγές, να τις φέρουμε στα μέτρα του σήμερα και να μάθουμε στον κόσμο πώς έτρωγαν παλιά», εξηγεί.
Η φιλοσοφία της κουζίνας βασίζεται στην εποχικότητα και στη χρήση πρώτων υλών από μικρούς παραγωγούς της περιοχής, όπου αυτό είναι δυνατό.
Έτσι, τον χειμώνα, τη θέση της χωριάτικης σαλάτας παίρνουν τα λάχανα, τα μπρόκολα και τα χόρτα της εποχής, ενώ το μενού αλλάζει ανάλογα με τα διαθέσιμα προϊόντα.
Ξεχωριστή θέση έχει ο ξυλόφουρνος, που ανάβει από το πρωί και χρησιμοποιείται όχι μόνο για το ψωμί, αλλά και για πίτες, λαχανικά και φαγητά.
Στην κουζίνα του γαστρονομείου κατά τη διάρκεια της εκπομπής, ο Μάκης Νάσος παρουσίασε ένα επίπεδο ψωμί με δεντρολίβανο και ντοματίνια, έτοιμο να ψηθεί στον ξυλόφουρνο, ενώ μίλησε για τις παραδοσιακές παρασκευές με μανέστρα, τραχανά, χόρτα και κρέατα.
Ο ίδιος θεωρεί ιδιαίτερα σημαντικό το γεγονός ότι οι νέοι επισκέπτες δείχνουν ενδιαφέρον για γεύσεις που είχαν σχεδόν χαθεί από το καθημερινό τραπέζι.
Η μαγειρική, όπως εξηγεί, δεν είναι μόνο τεχνική ή παρουσίαση ενός πιάτου, αλλά ένας τρόπος να μεταφερθούν μνήμες, βιώματα και η σοφία των προηγούμενων γενεών.
Μια επένδυση που δεν μετριέται μόνο με χρήματα
Ο Νίκος Αγραφιώτης παραδέχεται ότι στην αρχή αντιμετώπισε με επιφυλακτικότητα την ιδέα της συζύγου του.
«Την πρώτη φορά που ήρθαμε εδώ το θεωρούσα τρελό. Την δεύτερη άρχισα να “ψήνομαι” και δεν χρειάστηκε τρίτη», διηγήθηκε χαμογελώντας.
Η υλοποίηση του εγχειρήματος απαίτησε σημαντική επένδυση χρημάτων και πολλή προσωπική εργασία. Όμως, όπως τονίζει, το αποτέλεσμα δικαίωσε την απόφασή τους.
«Δεν βλέπαμε μόνο το οικονομικό κομμάτι. Βλέπαμε και το συναισθηματικό», σημείωσε, προσθέτοντας ότι οι τιμές του καταστήματος έχουν διαμορφωθεί ώστε να παραμένουν προσιτές.
Σήμερα, το γαστρονομείο λειτουργεί χειμώνα και καλοκαίρι, κυρίως τα σαββατοκύριακα, από τη 1 το μεσημέρι έως το βράδυ. Η κράτηση τραπεζιού συνιστάται (τηλ.: 697 436 9125), λόγω της απόστασης και της ανάγκης προγραμματισμού της κουζίνας.
Η χωρητικότητα έχει αυξηθεί στα 90 άτομα, ενώ κατά τους καλοκαιρινούς μήνες ο εξωτερικός χώρος μπορεί να φιλοξενήσει εκδηλώσεις με περισσότερους από 200 καλεσμένους. Υπάρχει επίσης δυνατότητα διοργάνωσης ιδιωτικών εκδηλώσεων και καθημερινές, κατόπιν συνεννόησης.
Ιδιαίτερη φροντίδα έχει δοθεί και στην προσβασιμότητα, καθώς το κατάστημα διαθέτει ράμπα και ειδικά διαμορφωμένο χώρο υγιεινής για άτομα με αναπηρία.
Μια μικρή αρχή για την Παλιά Ποταμιά
Πέρα από τη γαστρονομική του διάσταση, «το παλιό χωριό» αποτελεί και ένα παράδειγμα αξιοποίησης της εγκαταλελειμμένης πολιτιστικής κληρονομιάς της Αμανής.
Ο Νίκος και η Αργυρώ ελπίζουν ότι η δική τους πρωτοβουλία μπορεί να ενθαρρύνει και άλλους ιδιοκτήτες να ενδιαφερθούν για τα πατρικά τους σπίτια.
Όπως επισημαίνουν, η απουσία ηλεκτροδότησης εξακολουθεί να αποτελεί βασικό εμπόδιο, όχι μόνο για τη λειτουργία της δικής τους επιχείρησης, αλλά και για οποιαδήποτε προσπάθεια ανακαίνισης και επαναχρησιμοποίησης των παλιών κατοικιών.
Παράλληλα, επιμένουν ότι οποιαδήποτε μελλοντική παρέμβαση θα πρέπει να γίνει με απόλυτο σεβασμό στο περιβάλλον και στην ιδιαίτερη φυσιογνωμία του χωριού.
Ακόμη και ο χωματόδρομος που οδηγεί στο γαστρονομείο διατηρείται στην αρχική του μορφή, με τις απαραίτητες εργασίες συντήρησης ώστε να παραμένει προσβάσιμος.
«Σεβόμαστε το περιβάλλον και θα συνεχίσουμε να το σεβόμαστε. Είναι ένας ξεχωριστός χώρος που δεν πρέπει να τον τραυματίσουμε», υπογραμμίζει ο Νίκος Αγραφιώτης.
Η προσπάθεια της Αργυρώς Κοντού και του Νίκου Αγραφιώτη δείχνει ότι ακόμη και σε έναν τόπο που εγκαταλείφθηκε πριν από δεκαετίες, υπάρχει δυνατότητα να αναπτυχθεί νέα δραστηριότητα χωρίς να αλλοιωθεί η ταυτότητά του.
Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη αξία του «παλιού χωριού». Ότι δεν προσφέρει απλώς ένα καλό γεύμα μέσα στη φύση, αλλά έναν λόγο να επιστρέψουν οι άνθρωποι στην Παλιά Ποταμιά, να ακούσουν ξανά τις ιστορίες της και να ανακαλύψουν έναν τόπο που δεν έπαψε ποτέ να υπάρχει στη μνήμη όσων έζησαν εκεί.
Γιατί στην Παλιά Ποταμιά μπορεί τα σπίτια να έχουν μείνει σιωπηλά, όμως στο «παλιό χωριό» οι παρέες, οι γεύσεις και οι ανθρώπινες φωνές επέστρεψαν.
