
Το πρόσφατο περιστατικό βίας μεταξύ ανηλίκων στη Χίο, με την επίθεση σε βάρος μιας 15χρονης και τη βιντεοσκόπησή της, προκαλεί δικαιολογημένη αγανάκτηση και ανησυχία. Δεν μπορεί, όμως, να αποτελέσει απλώς άλλη μία αφορμή για πρόσκαιρη δημόσια κατακραυγή, τηλεοπτικά πάνελ και εύκολες διαπιστώσεις. Οφείλει να μας οδηγήσει σε έναν βαθύτερο προβληματισμό: σε ποια κοινωνία μεγαλώνουν τα παιδιά μας και ποιες αξίες διαμορφώνουν τις αντιλήψεις και τις συμπεριφορές τους;
Κάθε φορά που εμφανίζεται ένα τέτοιο περιστατικό, η δημόσια συζήτηση συχνά περιορίζεται στην αναζήτηση ατομικών ευθυνών. Φταίνε οι γονείς; Φταίει το σχολείο; Φταίνε τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης; Χρειάζονται αυστηρότερες ποινές; Όλα αυτά μπορεί να αποτελούν πλευρές ενός σύνθετου ζητήματος. Όταν, όμως, μένουμε αποκλειστικά σε αυτές, αποφεύγουμε να εξετάσουμε τις βαθύτερες κοινωνικές αιτίες που διαμορφώνουν το περιβάλλον μέσα στο οποίο μεγαλώνει η νέα γενιά.
Η βία δεν γεννιέται σε κοινωνικό κενό. Δεν είναι ένα φαινόμενο αποκομμένο από τις οικονομικές, κοινωνικές και πολιτισμικές συνθήκες. Δεν μπορούμε να αγνοούμε ότι τα παιδιά μεγαλώνουν σε έναν κόσμο όπου ο ανταγωνισμός προβάλλεται ως αυτονόητος τρόπος ζωής, η ατομική επιτυχία συχνά μετριέται με όρους υπεροχής απέναντι στους άλλους, η ανθρώπινη αξία συνδέεται με την οικονομική δύναμη και η επιβολή του ισχυρότερου παρουσιάζεται πολλές φορές ως κανονικότητα.
Αυτές οι αντιλήψεις δεν μένουν έξω από τη σχολική αυλή. Η κοινωνία διαμορφώνει το σχολείο και το σχολείο δεν μπορεί να λειτουργεί σαν μια απομονωμένη νησίδα. Οι κοινωνικές ανισότητες, η ανασφάλεια, η εμπορευματοποίηση όλο και περισσότερων πλευρών της ανθρώπινης ζωής, η έλλειψη ελεύθερου χρόνου και δημιουργικών διεξόδων επηρεάζουν τις σχέσεις, τις δυνατότητες και την καθημερινότητα των παιδιών.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε παιδί που μεγαλώνει σε δύσκολες συνθήκες θα εκδηλώσει βίαιη συμπεριφορά ούτε ότι οι ατομικές ευθύνες εξαφανίζονται. Σημαίνει ότι, αν θέλουμε να αντιμετωπίσουμε ουσιαστικά το φαινόμενο, δεν μπορούμε να αγνοούμε το κοινωνικό έδαφος πάνω στο οποίο αναπτύσσεται.
Ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι το γεγονός ότι η επίθεση βιντεοσκοπήθηκε. Η βία μετατρέπεται σε θέαμα, σε περιεχόμενο που μπορεί να αναπαραχθεί και να συγκεντρώσει προβολές και αντιδράσεις. Η ανθρώπινη αξιοπρέπεια υποχωρεί μπροστά στην επιδίωξη της δημοσιότητας και της επιβεβαίωσης. Πρόκειται για μια ακόμη έκφραση της εμπορευματοποίησης της ανθρώπινης δραστηριότητας, όπου ακόμη και ο πόνος του άλλου μπορεί να γίνει αντικείμενο κατανάλωσης.
Μπορούμε, όμως, να μιλάμε σοβαρά για πρόληψη της νεανικής βίας όταν υποβαθμίζουμε συστηματικά την ίδια την Παιδεία;
Τα σχολεία μας λειτουργούν με ελλείψεις εκπαιδευτικών, περιορισμένη χρηματοδότηση και ανεπαρκείς υποστηρικτικές δομές. Οι εκπαιδευτικοί καλούνται να διαχειριστούν ολοένα και πιο σύνθετες παιδαγωγικές και κοινωνικές ανάγκες, συχνά χωρίς τα απαραίτητα μέσα. Ψυχολόγοι και κοινωνικοί λειτουργοί δεν βρίσκονται με σταθερό και επαρκή τρόπο δίπλα στις σχολικές κοινότητες, ενώ η συνεργασία σχολείου και οικογένειας προσκρούει συχνά στην απουσία οργανωμένων δημόσιων υπηρεσιών στήριξης.
Την ίδια στιγμή, σημαντικές πλευρές της ολόπλευρης μόρφωσης των παιδιών υποβαθμίζονται. Η Μουσική, η Θεατρική Αγωγή, τα Εικαστικά και οι άλλες καλλιτεχνικές δραστηριότητες αντιμετωπίζονται ως δευτερεύουσες ανάγκες. Οι ελλείψεις εκπαιδευτικών ειδικοτήτων στερούν από πολλά παιδιά τη δυνατότητα να έρθουν σε ουσιαστική επαφή με την τέχνη, τον πολιτισμό και τη συλλογική δημιουργία.
Κι όμως, ένα παιδί που συμμετέχει σε μια θεατρική ομάδα μαθαίνει να μπαίνει στη θέση του άλλου. Ένα παιδί που δημιουργεί μουσική μαθαίνει να ακούει, να συνεργάζεται και να συντονίζεται με τους γύρω του. Μέσα από την τέχνη καλλιεργούνται η έκφραση, η επικοινωνία, η ενσυναίσθηση και ο σεβασμός στη διαφορετικότητα.
Κανένας καθηγητής μουσικής ή θεατρικής αγωγής δεν μπορεί από μόνος του να εξαλείψει τη βία. Η καλλιτεχνική παιδεία, όμως, δεν είναι διακοσμητικό στοιχείο του σχολείου. Είναι μορφωτικό δικαίωμα και ουσιαστικό μέσο κοινωνικοποίησης, δημιουργίας και πρόληψης. Όταν στερείται από τα παιδιά, δεν αφαιρείται απλώς ένα μάθημα από το ωρολόγιο πρόγραμμα. Περιορίζονται οι δυνατότητές τους να αναπτύξουν πλευρές της προσωπικότητάς τους που δεν χωρούν σε εξετάσεις, βαθμούς και δείκτες επίδοσης.
Εδώ βρίσκεται μια μεγάλη αντίφαση της εκπαιδευτικής πολιτικής. Από τη μία πλευρά, η Πολιτεία διακηρύσσει την ανάγκη αντιμετώπισης της νεανικής παραβατικότητας. Από την άλλη, αφήνει το δημόσιο σχολείο υποστελεχωμένο και υποχρηματοδοτημένο, περιορίζει τις δυνατότητες δημιουργικής έκφρασης και δεν εξασφαλίζει την αναγκαία επιστημονική υποστήριξη. Για τις ανάγκες της Παιδείας και της κοινωνικής προστασίας προβάλλονται διαρκώς δημοσιονομικοί περιορισμοί, την ίδια στιγμή που άλλες προτεραιότητες εξασφαλίζουν γενναία χρηματοδότηση.
Η απάντηση, λοιπόν, δεν μπορεί να είναι περισσότερη καταστολή, αυστηρότερες ποινές και διαρκής επιτήρηση. Η προστασία του παιδιού που υφίσταται βία, η άμεση αντιμετώπιση κάθε περιστατικού και η παιδαγωγική παρέμβαση είναι αυτονόητες αναγκαιότητες. Όμως η τιμωρία από μόνη της δεν αντιμετωπίζει τις αιτίες. Ούτε η μετακύλιση της ευθύνης αποκλειστικά στους γονείς και στους εκπαιδευτικούς μπορεί να υποκαταστήσει τις υποχρεώσεις της Πολιτείας.
Χρειαζόμαστε ένα διαφορετικό σχολείο. Ένα σχολείο που δεν θα καλλιεργεί τον ανταγωνισμό και την ατομική επικράτηση, αλλά τη συλλογικότητα, την αλληλεγγύη και τη συνεργασία. Ένα σχολείο που θα μορφώνει ολόπλευρα, δεν θα διαχωρίζει και δεν θα στιγματίζει τα παιδιά, δεν θα μετρά την αξία τους αποκλειστικά με τις επιδόσεις τους. Ένα σχολείο με επαρκείς εκπαιδευτικούς, μόνιμους ψυχολόγους και κοινωνικούς λειτουργούς, με μουσική, θέατρο, εικαστικά, αθλητισμό και πολιτισμό για όλα τα παιδιά.
Χρειαζόμαστε, παράλληλα, δημόσιες και δωρεάν δομές πολιτισμού, αθλητισμού και δημιουργικής απασχόλησης στις γειτονιές και στα χωριά μας. Χώρους όπου τα παιδιά θα μπορούν να συναντιούνται, να δημιουργούν και να συμμετέχουν, ανεξάρτητα από το εισόδημα της οικογένειάς τους. Γιατί η πρόσβαση στον πολιτισμό, στον αθλητισμό και στη δημιουργία δεν μπορεί να αποτελεί προνόμιο όσων έχουν την οικονομική δυνατότητα να την αγοράσουν.
Ως εκπαιδευτικοί, έχουμε χρέος να υπερασπιστούμε αυτή την αντίληψη για το σχολείο και την κοινωνία. Να μην αποδεχτούμε την υποβάθμιση της δημόσιας εκπαίδευσης ως μια αναπόφευκτη πραγματικότητα και να διεκδικήσουμε τους όρους που θα επιτρέπουν σε κάθε παιδί να αναπτύσσεται ολόπλευρα.
Το ερώτημα, τελικά, δεν είναι μόνο πώς θα αντιδράσουμε μετά από ένα περιστατικό βίας. Είναι τι κάνουμε καθημερινά για να μη χρειάζεται να αντιδρούμε εκ των υστέρων. Γιατί η πρόληψη δεν αρχίζει όταν ένα παιδί σηκώσει το χέρι του απέναντι σε ένα άλλο. Αρχίζει πολύ νωρίτερα, στις κοινωνικές σχέσεις, στις αξίες που κυριαρχούν, στις δυνατότητες που προσφέρουμε στη νέα γενιά.
Τα παιδιά δεν χρειάζονται μια κοινωνία που θα τα μαθαίνει να επικρατούν απέναντι στους άλλους. Χρειάζονται μια κοινωνία που θα τους δίνει τη δυνατότητα να ζουν, να δημιουργούν και να προοδεύουν μαζί με τους άλλους. Αυτό είναι το σχολείο που αξίζουν και αυτός είναι ένας αγώνας που αφορά ολόκληρη την κοινωνία.
Κωνσταντίνος Ψαρούδης
Αντιπρόεδρος του Συλλόγου Δασκάλων και Νηπιαγωγών Χίου «Αδαμάντιος Κοραής»


































