Πολλοί πολιτιστικοί σύλλογοι μέσα στις δραστηριότητες τους περιλαμβάνουν και τις ερασιτεχνικές θεατρικές ομάδες. Υπάρχουν και οι περιπτώσεις που οι θεατρικές ομάδες λειτουργούν αυτόνομα. Σε κάθε περίπτωση αποτελούν ζωτικό ιστό πολιτισμού και δημιουργικότητας. Είναι τα σχήματα που κρατούν ζωντανή την παράδοση του θεάτρου, κυρίως εδώ στην επαρχεία, προσφέροντας πρόσβαση στη σκηνική τέχνη σε κωμοπόλεις και γειτονιές, μακριά από τα ακριβά και φαντασμαγορικά σκηνικά και τα ακριβά εισιτήρια. Ωστόσο, αυτή η πολύτιμη δραστηριότητα βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα δίλημμα που απειλεί την ίδια της την ύπαρξη: Το ασφυκτικό κόστος των πνευματικών δικαιωμάτων, το οποίο συχνά μετατρέπεται από προϋπόθεση δημιουργίας σε αντικίνητρο για προβολή.
Για να κατανοήσουμε το βάθος του προβλήματος, πρέπει πρώτα να απομακρυνθούμε από οποιαδήποτε ιδέα κερδοσκοπίας. Μια ερασιτεχνική ομάδα λειτουργεί με ελάχιστα κεφάλαια, συχνά με έσοδα από μικρές χορηγίες και σε πολλές περιπτώσεις, από τις τσέπες των ίδιων των μελών. Το πολιτιστικό σωματείο που ενδεχομένως τις υποστηρίζει δυσκολεύεται να καλύψει τα έξοδα μιας παράστασης που δεν είναι λίγα, φωτοτυπίες των σεναρίων - ρόλοι, έντυπα για το θέμα - προγράμματα με τη διανομή του έργου, υλικά της σκηνογραφίας και των σκηνικών, κουστούμια ο φωτισμοί, ηχητικά κλπ.
Το εισιτήριο, έστω της όποιας συμβολικής αξίας, αντικατέστησε η εθελοντική συνεισφορά που έχει πενιχρά αποτελέσματα. Σε αυτό το ήδη αδύναμο οικονομικό τοπίο, η πληρωμή για τα πνευματικά δικαιώματα πέφτει σαν χτύπημα γροθιάς. Το ποσό για τα δικαιώματα μιας σύγχρονης κωμωδίας ή ενός δημοφιλούς έργου μπορεί να αντιπροσωπεύει το 30% ως το 50% ή ακόμα περισσότερο από το σύνολο του προϋπολογισμού της ομάδας. Η απόφαση να ανεβεί ένα συγκεκριμένο έργο γίνεται μετά από οικονομικό υπολογισμό, όχι μετά από την καλλιτεχνική επιλογή. Ομάδες που επιθυμούν να παίξουν έργα σύγχρονων Ελλήνων ή ξένων δραματουργών αναγκάζονται να τα παραλείψουν, προτιμώντας λιγότερο γνωστά έργα, μόνο και μόνο για να επιβιώσουν οικονομικά. Η λέξη "αντικίνητρο" είναι το κλειδί για να κατανοήσουμε την πλήρη επίδραση. Ο στόχος όμως μιας ερασιτεχνικής ομάδας δεν είναι το κέρδος, αλλά η δημιουργία, η κοινωνικοποίηση, το μεράκι, η συμπερίληψη και η προσφορά στον πολιτισμό. Όταν το πρώτο βήμα της δημιουργίας – η επιλογή του έργου – συνοδεύεται από μια τόσο δαπανηρή οικονομική επιβάρυνση, το όλο εγχείρημα χάνει τη λάμψη του. Η διεργασία από τη στιγμή που μια ομάδα "ερωτεύεται" με ένα έργο μέχρι να αποκτήσει τα δικαιώματα είναι γεμάτη αβεβαιότητα και άγχος. Θα βρούμε χρήματα; Αξίζει τον κόπο να ρισκάρουμε; Πολλές ομάδες περιορίζοντας έμμεσα το γούστο τους περιορίζουν την δημιουργική τόλμη τους. Το αποτέλεσμα είναι ένας κύκλος συντηρητισμού, όπου οι ομάδες αναπαράγουν μόνο γνωστά και "ασφαλή" έργα, χωρίς να μπορούν να πάρουν ρίσκα ή να αναδείξουν νέα κείμενα.
Βεβαίως, υπάρχει και η άλλη πλευρά του νομίσματος που είναι εξίσου σημαντική. Οι συγγραφείς, οι μεταφραστές και οι συνθέτες ζουν από το έργο τους. Τα πνευματικά δικαιώματα είναι ο μισθός τους, η αναγνώριση της δημιουργικότητας και της δουλειάς τους. Η προστασία της πνευματικής ιδιοκτησίας είναι θεμελιώδης για να επιβιώσει το επάγγελμα του δραματουργού. Η αξίωση για δίκαιη αμοιβή είναι απόλυτα νόμιμη και ηθική. Απαιτείται εντούτοις μια αλλαγή στο υπάρχον μοντέλο, που εφαρμόζεται με την ίδια λογική σε επαγγελματικές σκηνές με εκατοντάδες παραστάσεις και σε μια ερασιτεχνική ομάδα που δίνει λίγες παραστάσεις σε χωριά ή σε μια επαρχιακή πόλη. Η λύση βρίσκεται στην ευελιξία και στην κατανόηση του διαφορετικού πλαισίου λειτουργίας.
Να μερικές σκέψεις και προτάσεις:
1. Τα ποσά για τα πνευματικά δικαιώματα θα πρέπει να βασίζονται σε ρεαλιστικούς δείκτες, όπως ο αριθμός των παραστάσεων οι τελικές «εθελοντικές εισπράξεις» και ο συνολικός προϋπολογισμός της ομάδας. Ένα ποσοστό επί των τελικών εσόδων (αν υπάρχουν!) θα ήταν ίσως μια δίκαιη και βιώσιμη προσέγγιση, που συνδέει την αμοιβή του δημιουργού με την πραγματική εμπορική επιτυχία της ερασιτεχνικής παράστασης.
2. Θα μπορούσε να δηλώνεται η θεατρική ομάδα σε εκείνους που χειρίζονται τα πνευματικά δικαιώματα. Να δημιουργηθούν ειδικές, συμβολικές τιμές ή πακέτα για τις εγγεγραμμένες ερασιτεχνικές ομάδες που αποδεδειγμένα δεν έχουν κερδοσκοπικό σκοπό όπως οι ομάδες που είδαμε στο φεστιβάλ ερασιτεχνικών θεατρικών θιάσων στην Καλλιμασιά και των οποίων η συμμετοχή στο εν λόγω φεστιβάλ να αποτελέσει μετρήσιμη προϋπόθεση.
3. Οι ερασιτεχνικοί θίασοι να τίθενται υπό την αιγίδα του Υπουργείου Πολιτισμού που θα καλύπτει τουλάχιστον το κόστος των πνευματικών δικαιωμάτων για αυτές τις ερασιτεχνικές ομάδες που θα έχουν ενταχθεί.
Το ακριβό κόστος των πνευματικών δικαιωμάτων για τις ερασιτεχνικές ομάδες βλάπτει τελικά τους ίδιους τους δημιουργούς, καθώς περιορίζει τη δυνατότητα διάχυσης και γνωριμίας του έργου τους πέρα από τα στενά όρια των επαγγελματικών σκηνών των αστικών κέντρων αλλά και που αναγκάζει παρεμβάσεις στο σενάριο και την πλοκή έργου που δεν έχει πάντα επιτυχημένο αποτέλεσμα. Ο ερασιτεχνικός τομέας δεν είναι ανταγωνιστής του επαγγελματικού, είναι το έδαφος που καλλιεργεί το μελλοντικό του κοινό. Είναι ίσως οι ηθοποιοί και οι σκηνοθέτες του αύριο, και ο πιο αληθινός πολιτισμικός ακτιβιστής και εδώ στην Χίο. Η δημιουργία ενός ευέλικτου, δίκαιου και ρεαλιστικού συστήματος χρέωσης των πνευματικών δικαιωμάτων δεν είναι χάρη. Είναι μια απαραίτητη επένδυση στη διατήρηση της θεατρικής αύρας που όπως βλέπομε διαπερνά το νησί μας με μεγάλη επιτυχία, διασφαλίζοντας ότι το φως της σκηνής θα συνεχίσει να λάμπει, όχι μόνο στα μακρινά μας μεγάλα θέατρα, αλλά και κοντά μας εκεί όπου μια ομάδα ερασιτεχνών συγκροτείται και τολμά να ονειρευτεί.