Από το 1999 υπογράφω, κάθε τέλος μήνα, τις καταστάσεις δρομολογίων για τα μικρά παιδιά από εννέα διαφορετικούς οικισμούς και χωριά των Μαστιχοχωρίων που φοιτούν στο σχολικό κέντρο με έδρα το Πυργί. Είναι ένας άθλος η μεταφορά μαθητών και ο συντονισμός της!
Tο παρακάτω παρεμβατικό κείμενο είναι απόπειρα χαρτογράφησης μιας βέλτιστης λειτουργίας των σχολικών δρομολογίων που ταλανίζουν την τοπική κοινωνία της Νότιας Χίου. Θα αξιοποιηθεί το εργαλείο της συγκριτικής ανάλυσης των αντίστοιχων πολιτικών μεταφοράς μαθητών σε ευρωπαϊκά κράτη.
Όσοι αναγνώστες/στριες θεωρήσουν ότι το άρθρο ελέγχεται για πολιτικές προκαταλήψεις θα απαντήσω ότι ως πολίτης της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν μπορείς διανοητικά να αποδράσεις από ένα ισχυρό πλέγμα Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, Ευρωπαϊκών Συνθηκών και Πολιτικών Συνοχής, το οποίο κατοχυρώνει την ισότιμη πρόσβαση στην δημόσια εκπαίδευση και υποχρεώνει τα κράτη να λαμβάνουν ειδικά μέτρα για τις νησιωτικές και ορεινές περιοχές. (Συνοπτικά, αυτό το «προκατειλημμένο» ίσως πλέγμα περιλαμβάνει α) την Ευρωπαϊκή Εγγύηση για τα Παιδιά (European Child Guarantee - 2021/c 252/01) όπου καλούνται τα κράτη-μέλη να εγγυηθούν για όλα τα παιδιά που βρίσκονται σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού (συμπεριλαμβανομένων όσων ζουν σε απομακρυσμένες/αγροτικές περιοχές) δωρεάν και πραγματική πρόσβαση στην εκπαίδευση, β) το Άρθρο 174 της Συνθήκης της Λισσαβόνας που ορίζει ότι για την ενίσχυση της οικονομικής, κοινωνικής και εδαφικής συνοχής, η Ευρωπαϊκή Ένωση αποδίδει ιδιαίτερη προσοχή στις αγροτικές περιοχές και στις περιοχές που παρουσιάζουν σοβαρά και μόνιμα φυσικά ή δημογραφικά μειονεκτήματα, όπως οι νησιωτικές περιοχές (Ρήτρα Νησιωτικότητας).
Στο παρελθόν τα παιδιά του νηπιαγωγείου Πυργίου μεταφέρονταν με μεγάλα σχολικά λεωφορεία που δεν μπορούσαν να μπουν στους στενούς δρόμους των Μαστιχοχώρων. Οι γονείς διαμαρτυρήθηκαν και απαίτησαν, επιτυγχάνοντας, τη μεταφορά με ντόπια ταξί με τους οδηγούς των οποίων διατηρούσαν κοινοτιστικές σχέσεις εμπιστοσύνης. Αυτοί οι οδηγοί είναι ήρωες μεταφέροντας τα συχνά άτακτα προνήπια, συνεργάτες υψηλής εμπιστοσύνης, ευγένειας και αυταπάρνησης, όπως ο Πυργούσης Κώστας Κολόμβος, αδελφός του θρυλικού τροχονόμου Γιώργου Κολόμβου, και ο πολυτάλαντος του εθελοντισμού, ακτιβιστής της φιλοζωίας, Μεστούσης Δημήτρης Κόκκινος. Ειδικά όταν μιλάμε για παιδιά προσχολικής ηλικίας (3,5 έως 5 ετών) η επιλογή του καταλληλότερου τρόπου μεταφοράς σε ορεινούς ή παραδοσιακούς οικισμούς με στενούς δρόμους, δεν είναι απλά ζήτημα «logistics», αλλά ζήτημα ασφάλειας, παιδαγωγικής ενδυνάμωσης και τοπικής κοινωνικής συνοχής. Στην προσχολική ηλικία, ο αποχωρισμός από το σπίτι είναι μια ευαίσθητη διαδικασία. Το να μπαίνει το νήπιο στο όχημα ενός γνώριμου συγχωριανού, τον οποίο εμπιστεύεται η οικογένεια, δημιουργεί ένα αίσθημα ασφάλειας και οικειότητας που κανένα απρόσωπο λεωφορείο δεν μπορεί να προσφέρει. Ο τοπικός επαγγελματίας γνωρίζει τις ιδιαιτερότητες της περιοχής, τα πρόσωπα, τις συνήθειες των γονιών και τις κακοτοπιές του δρόμου.
Αν πρέπει να δοθεί μια ολοκληρωμένη πρόταση, το μοντέλο των τοπικών ταξί / μικρών οχημάτων είναι με διαφορά το πιο κατάλληλο για τα Μαστιχοχώρια, με μία απαραίτητη προσθήκη: Για να μην πέφτει όλο το βάρος και η ευθύνη διαχείρισης των νηπίων στον οδηγό (όσο «ήρωας» κι αν είναι), η πολιτεία θα έπρεπε να προβλέπει συνοδό και στα μικρά οχήματα (ή έστω εκ περιτροπής ορισμό/αποζημίωση συνοδού σε δρομολόγια που μεταφέρουν αποκλειστικά νήπια/προνήπια). Έτσι, διατηρείται η ευελιξία, η προσβασιμότητα και το ανθρώπινο πρόσωπο της τοπικής κοινωνίας, εξασφαλίζοντας παράλληλα ότι ο οδηγός μένει αφοσιωμένος 100% στο τιμόνι.
Όλη όμως η παραπάνω προσέγγιση, αναπτυξιακά κατάλληλη για μικρά παιδιά και πελατοκεντρική, αποδεικνύεται ευάλωτη όταν η διοικητική Αδράνεια βαφτίζεται «Νομιμότητα». Η επίκληση της γραφειοκρατίας («έγινε διαγωνισμός, βγήκε άγονος, δεν μπορούμε να κάνουμε κάτι άλλο») είναι μια βολική υπεκφυγή. Όταν υπάρχει πολιτική βούληση, το θεσμικό πλαίσιο παρέχει εργαλεία (κατεπείγουσες διαδικασίες, αναπροσαρμογή κονδυλίων, έκτακτες επιχορηγήσεις στην Περιφέρεια ή τον Δήμο). Ακόμα και στις δημοσιονομικές συμπληγάδες των μνημονίων, θυμάμαι, βρισκόταν ο τρόπος να μεταφέρονται οι μαθητές με δημόσια μέσα μεταφοράς. Θα μπορούσε εδώ να μπει κάποιος στον πειρασμό να υποστηρίξει ότι "είναι όλα θέμα προτεραιοτήτων" της πολιτείας όπως απολογήθηκε χθες στον Σύλλογο Γονέων Πυργίου ένας τοπικός πολιτικός παράγων. Όταν λείπει όμως η προτεραιοποίηση, η διοίκηση οχυρώνεται πίσω από τους άγονους διαγωνισμούς και μεταθέτει την ευθύνη στην «αγορά που δεν ανταποκρίθηκε».
Το πρόβλημα της μεταφοράς μαθητών σε απομακρυσμένες, αραιοκατοικημένες ή νησιωτικές περιοχές υπάρχει και στις ανεπτυγμένες δυτικές χώρες, καθώς η δημογραφική συρρίκνωση της υπαίθρου και η διασπορά των μικρών οικισμών αποτελούν παγκόσμια πρόκληση. Η ειδοποιός διαφορά μεταξύ των χωρών με κοινωνικό κράτος και δίκτυ προστασίας όπως η Σουηδία, η Νορβηγία, η Φινλανδία, ο Καναδάς, και της τωρινής Ελλάδας δεν έγκειται στην απουσία του προβλήματος, αλλά στην ιεράρχηση, ως πρώτης προτεραιότητας, της άρσης των αποκλεισμών.
Στη Βόρεια Νορβηγία (π.χ. στην περιοχή Finnmark), στο βόρειο τμήμα της Φινλανδίας (Λαπωνία) και στα σουηδικά αρχιπελάγη, οι προκλήσεις είναι παρόμοιες: Μεγάλες αποστάσεις μεταξύ των σπιτιών και των κεντρικών σχολείων, ακραία καιρικά φαινόμενα με δύσκολο οδικό δίκτυο και ταυτόχρονα μικρό αριθμό μαθητών (συχνά 1 έως 3 παιδιά από ένα χωριό), που καθιστά τα μεγάλα λεωφορεία τελείως ασύμφορα. Στη Φινλανδία και τη Σουηδία, η νομοθεσία ορίζει ότι για παιδιά προσχολικής ηλικίας και πρώτων τάξεων του δημοτικού, εάν η απόσταση από το σπίτι υπερβαίνει ένα συγκεκριμένο όριο (π.χ. 3–5 χλμ.) ή αν η διαδρομή θεωρείται επικίνδυνη, ο Δήμος υποχρεούται να παρέχει δωρεάν μεταφορά από την πόρτα του σπιτιού. Αν το παιδί μένει σε απομονωμένη φάρμα ή νησί, το κράτος/δήμος μισθώνει ταξί ή μικρό βανάκι ειδικά για αυτό το παιδί!
Αντί για άκαμπτους διαγωνισμούς με σταθερά δρομολόγια λεωφορείων, οι σκανδιναβικές τοπικές αρχές χρησιμοποιούν ένα μοντέλο συνδυασμένης δημόσιας και σχολικής συγκοινωνίας: Τα τοπικά ταξί και τα μικρά λεωφορεία δεν εκτελούν μόνο σχολικά δρομολόγια. Το πρωί μεταφέρουν τους μαθητές, ενώ τις υπόλοιπες ώρες καλύπτουν τις ανάγκες μετακίνησης ηλικιωμένων, ατόμων με αναπηρία ή κατοίκων χωρίς δικό τους όχημα. Με αυτόν τον τρόπο, εξασφαλίζεται η οικονομική βιωσιμότητα του τοπικού μεταφορέα/ταξιτζή όλο το χρόνο, καθιστώντας τη συμμετοχή του στις σχολικές μεταφορές εγγυημένο εισόδημα και όχι ζημιογόνα αγγαρεία.
Στη Νορβηγία και τον Καναδά, οι συμβάσεις μεταφοράς περιλαμβάνουν ρήτρες αναπροσαρμογής καυσίμου (Fuel Escalation Clauses). Αν αυξηθεί η τιμή του πετρελαίου στην αντλία κατά τη διάρκεια της σχολικής χρονιάς, η αποζημίωση του μεταφορέα προσαρμόζεται αυτόματα και επιπλέον υπολογίζονται πλήρως τα «κενά» χιλιόμετρα (η διαδρομή επιστροφής ή προσέγγισης του οχήματος), ώστε ο επαγγελματίας να μην έχει κρυφό κόστος.
Στη Σκανδιναβία, η ευθύνη της μεταφοράς δεν ανήκει σε μια απρόσωπη Περιφέρεια ή Υπουργείο, αλλά στον τοπικό Δήμο (Municipality). Ο Δήμος γνωρίζει εκ των προτέρων κάθε οικογένεια, τις ώρες εργασίας των γονιών και τις ιδιαιτερότητες κάθε οικισμού. Αν ένας διαγωνισμός αποβεί άγονος, ο Δήμος έχει τη διοικητική και οικονομική ευελιξία να προχωρήσει σε απευθείας ανάθεση με διαπραγμάτευση τιμής μέσα σε λίγες ημέρες, χωρίς να περιμένει γραφειοκρατικές εγκρίσεις μηνών από το κεντρικό κράτος. Στις σκανδιναβικές χώρες, η μεταφορά του νηπίου από ένα απομακρυσμένο χωριό δεν αντιμετωπίζεται ως «εμπορική πράξη» που επαφίεται στους κανόνες της ελεύθερης αγοράς, αλλά ως βασική δημόσια υποδομή. Η διαφορά δεν είναι ότι εκεί έχουν περισσότερα χρήματα, αλλά ότι προσαρμόζουν το σύστημα στις ανάγκες της υπαίθρου, χρησιμοποιώντας ευέλικτα μικρά οχήματα (ταξί/βανάκια), δίκαιες αποζημιώσεις καυσίμων και τοπική αυτοδιοικητική ευθύνη — δηλαδή ακριβώς το μοντέλο που ζητούν οι τοπικές νησιωτικές κοινωνίες και οι γονείς των μαθητών μας.
Κάποιοι «ακροκεντρώοι» σήμερα θα χλευάσουν το παραπάνω πετυχημένο μοντέλο ότι δεν επιτρέπει την ελεύθερη αγορά υπηρεσιών μεταφοράς. Όμως ακριβώς η τελευταία νομοθετική κακοδαιμονία συμβαίνει στη Χίο, δρώντας αποκλειστικά (extractive) και νοθεύoντας τον υγιή ανταγωνισμό: Το ισχύον πλαίσιο για τα Ταξί στην Ελλάδα χωρίζει τις περιοχές σε «έδρες» (περιφερειακές και κεντρικές). Ένα ταξί με έδρα τη Νότια Χίο (π.χ. Μεστά/Πυργί) δεν επιτρέπεται να επιβιβάζει επιβάτες εκτός της έδρας του ή να εκτελεί τακτικό μεταφορικό έργο που θεωρείται ότι ανήκει στην έδρα της πόλης ή ενδιάμεσων δημοτικών ενοτήτων. Αυτό δημιουργεί ένα παράδοξο: Η πολιτεία ζητά από τον τοπικό επαγγελματία να καλύψει τα δύσκολα, άγονα και ζημιογόνα τοπικά δρομολόγια των μικρών χωριών. Παράλληλα, του απαγορεύει θεσμικά να διεκδικήσει μεγαλύτερα ή πιο βιώσιμα δρομολόγια (π.χ. διασύνδεση Νότιας Χίου με τη Χώρα/Ειδικά Σχολεία/Γυμνάσια), περιορίζοντας τη βιωσιμότητά του όλο τον υπόλοιπο χρόνο!
Συγχαρητήρια στον Σύλλογο Γονέων & κηδεμόνων του Δημοτικού και Νηπιαγωγείου Πυργίου και στο Διοικητικό Συμβούλιο για την αγωνιστικότητα και το ακηδεμόνευτο πνεύμα. Οι παρακάτω 9 παρακάτω θέσεις είναι μια ευσύνοπτη προσπάθεια ανάδειξης της πολυδιάστατης αδικίας που υφίστανται.
1. Ποια είναι η πραγματική κατάσταση στα σχολικά δρομολόγια των Μαστιχοχωρίων φέτος; Απάντηση: Πάνω από το 50% των μαθητών και μαθητριών μας σταθερά —φέτος 9 στα 17 νήπια στο Νηπιαγωγείο Πυργίου— δεν κατοικούν στην έδρα του σχολείου, αλλά διαμένουν διασπαρμένα σε περίπου 9 όμορους οικισμούς. Το ίδιο ακριβώς ποσοστό ισχύει για το Δημοτικό Σχολείο Πυργίου, ενώ παρόμοια δραματική κατάσταση επικρατεί και στα ανατολικά Μαστιχοχώρια, στο Δημοτικό Σχολείο Νενήτων. Παρότι τα παιδιά αυτά δικαιούνται θεσμικά δωρεάν μεταφορά, βρίσκονται χωρίς σχολικά δρομολόγια επειδή οι διαγωνισμοί της Περιφέρειας αποβαίνουν άγονοι, καθώς δεν προσέρχονται μεταφορείς να καταθέσουν προσφορές.
2. Γιατί η απουσία σχολικού δρομολογίου πλήττει καίρια τους γονείς μαστιχοπαραγωγούς; Απάντηση: Οι γονείς αυτοί είναι βιοπαλαιστές αγρότες των απομακρυσμένων χωριών, συχνά νέα ζευγάρια πρόσφατα εγκατεστημένα στην περιοχή, οικονομικά ιδιαίτερα επισφαλή. Η συγκομιδή της «χοντρής μαστίχας» (πίτας) γίνεται αποκλειστικά νωρίς το πρωί, όταν το επιτρέπουν οι θερμοκρασιακές συνθήκες. Αν ο γονέας αναγκαστεί να εγκαταλείψει το χωράφι τις κρίσιμες αυτές ώρες για να διανύσει δεκάδες χιλιόμετρα μεταφέροντας το παιδί στο σχολείο, χάνει το μεροκάματο και τη σοδειά του. Το κράτος τούς θέτει το αμείλικτο δίλημμα: βιοπορισμός ή εκπαίδευση του παιδιού.
3. Γιατί οι τοπικοί μεταφορείς (ταξί) αρνούνται να συμμετάσχουν στους διαγωνισμούς; Απάντηση: Διότι ο σχεδιασμός των διαγωνισμών τούς υποχρεώνει να δουλέψουν με βέβαιη οικονομική ζημία. Οι διακηρύξεις της Περιφέρειας υπολογίζουν το μέγιστο ημερήσιο κόστος με βάση μια παρωχημένη τιμή πετρελαίου κίνησης (π.χ. 1,82 €/λίτρο), όταν η πραγματική τιμή στην αντλία ξεπερνά σταθερά τα 2,00 €/λίτρο. Παράλληλα, οι επαγγελματίες επιβαρύνονται με σημαντικά έξοδα συμμετοχής (εγγυητικές, παράβολα, κρατήσεις) και μακρόχρονες καθυστερήσεις πληρωμών από το Δημόσιο.
4. Τι συμβαίνει με τα λεγόμενα «κενά χιλιόμετρα» και γιατί αδικούνται οι μεταφορείς της υπαίθρου; Απάντηση: Η ισχύουσα νομοθεσία αποζημιώνει κατά κανόνα μόνο τα «έμφορτα» χιλιόμετρα —δηλαδή τη διαδρομή από τη στιγμή που θα επιβιβαστεί ο πρώτος μαθητής μέχρι το σχολείο. Όμως, για να φτάσει ένα ταξί από τη βάση του στο πρώτο απομακρυσμένο χωριό, διανύει «κενά» χιλιόμετρα με δικά του έξοδα. Στις νησιωτικές και αγροτικές περιοχές με διασπαρμένους οικισμούς, τα χιλιόμετρα χωρίς μαθητές είναι τις περισσότερες φορές περισσότερα από τα έμφορτα, καθιστώντας τη διαδρομή παντελώς ασύμφορη.
5. Πώς το παράλογο καθεστώς των διοικητικών «εδρών» εγκλωβίζει τους μεταφορείς της Νότιας Χίου; Απάντηση: Οι λιγοστοί ιδιοκτήτες ΕΔΧ (ταξί) της νότιας έδρας (π.χ. Μεστά, Πυργί) υπόκεινται σε έναν γεωγραφικό περιορισμό: δεν μπορούν να δώσουν οικονομική προσφορά για σύνθετα ή διευρυμένα δρομολόγια που διέρχονται από άλλες περιοχές προς την πόλη (π.χ. Πυργί-Θολοποτάμι-Χαλκειός-
6. Ποιος είναι ο ενδεδειγμένος τρόπος μεταφοράς για τα προνήπια στους παραδοσιακούς οικισμούς; Απάντηση: Η μεταφορά με τοπικά ταξί ή μικρά βανάκια και γνώριμους ντόπιους οδηγούς είναι η μόνη ενδεδειγμένη και ανθρώπινη λύση. Τα μεγάλα σχολικά λεωφορεία 50 θέσεων αδυνατούν αντικειμενικά να εισέλθουν στους στενούς δρόμους των οικισμών. Επιπλέον, στα παιδιά προσχολικής ηλικίας, ο γνώριμος οδηγός της τοπικής κοινωνίας δημιουργεί σχέσεις εμπιστοσύνης και ασφάλειας. Για την πλήρη κατοχύρωση του οδηγού, η πολιτεία οφείλει να θεσμοθετήσει και την παρουσία σχολικού συνοδού στα οχήματα αυτά.
7. «Είναι όλα θέμα προτεραιοτήτων» της πολιτείας, όπως δηλώνουν τοπικοί παράγοντες; Απάντηση: Ναι. Όταν από το 1999 μέχρι σήμερα —ακόμα και μέσα στις δημοσιονομικές συμπληγάδες των μνημονίων— βρισκόταν πάντα ο τρόπος να μεταφέρονται οι μαθητές, η σημερινή κατάρρευση αποτελεί αμιγώς πολιτική επιλογή. Η επίκληση των «άγονων διαγωνισμών» είναι πρόσχημα. Όταν το κράτος αντιμετωπίζει τη σχολική στέγη και μεταφορά με οριζόντια «αστικά» λογιστικά κριτήρια, δηλώνει έμπρακτα ότι η συγκράτηση των νέων οικογενειών στην ακριτική περιφέρεια δεν συνιστά εθνική προτεραιότητα.
8. Πώς αντιμετωπίζουν παρόμοια προβλήματα τα ανεπτυγμένα δυτικά και σκανδιναβικά κράτη; Απάντηση: Στη Σουηδία, τη Νορβηγία και τη Φινλανδία, η μεταφορά των μικρών μαθητών από απομακρυσμένες περιοχές θεωρείται θεμελιώδης δημόσια υποδομή. Οι τοπικοί Δήμοι χρησιμοποιούν ευέλικτα, συνδυασμένα δρομολόγια με μικρά οχήματα/ταξί, καλύπτοντας πλήρως τα έξοδα προσέγγισης, ενώ οι συμβάσεις περιλαμβάνουν αυτόματες ρήτρες αναπροσαρμογής καυσίμων. Η μεταφορά προσαρμόζεται στις ανάγκες της υπαίθρου και δεν αφήνεται στην τύχη της ελεύθερης αγοράς.
9. Ποιες είναι οι άμεσες θεσμικές και διοικητικές λύσεις που πρέπει να εφαρμοστούν τώρα; Απάντηση με σειρά προτεραιότητας:
1)Απευθείας διαπραγμάτευση και έκτακτη χρήση ιδίων μέσων: Η Περιφέρεια οφείλει να προχωρήσει αμέσως σε διαδικασία διαπραγμάτευσης χωρίς προηγούμενη δημοσίευση, αυξάνοντας το προσφερόμενο τίμημα εντός των νόμιμων ορίων. Ταυτόχρονα, ενεργοποίηση μικρών δημοτικών λεωφορείων με κατεπείγουσες αποφάσεις κοινωνικής μέριμνας, ώστε κανένα παιδί να μη μείνει εκτός σχολείου.
2)Επικαιροποίηση τιμών & Κενά Χιλιόμετρα: Αναπροσαρμογή των διακηρύξεων με τις τρέχουσες τιμές καυσίμων και αποζημίωση των χιλιομέτρων προσέγγισης.
3)Ειδικό Νησιωτικό Καθεστώς: Νομοθετική ρύθμιση για την άρση των αγκυλώσεων στις «έδρες» των ταξί κατά την εκτέλεση σχολικών δρομολογίων στα νησιά.