Ελεύθεροι μέσα στον χρόνο Σκέψεις για τον άχρονο Θεό και το αυτεξούσιο

«Καλή χρονιά»· μια ευχή στο στόμα εκατομμυρίων ανθρώπων απ’ άκρη σ’ άκρη της γης, σε κάθε αλλαγή χρόνου. Μια ευχή που φέρνει μαζί της προσδοκίες και ελπίδες για κάτι καλύτερο, καθώς ο χρόνος συνεχίζει αδιάκοπα την πορεία του, καλώντας μας να στοχαστούμε όσα αφήνουμε πίσω μας και όσα ονειρευόμαστε να έρθουν.

Η έννοια του χρόνου, λοιπόν, σε μια εποχή όπου όλα μετριούνται με ρολόγια, προθεσμίες, ημερολόγια και μηχανές που σκέπτονται. Λεπτά, ώρες, χρόνια, τα πάντα στο σύμπαν βρίσκονται σε μια διαδοχή, για όλα υπάρχει το «πριν» και το «μετά».

Το ερώτημα που προκύπτει αβίαστα είναι: Υπάρχει άραγε κάποιος εκτός χρόνου; Αυτό είναι το έναυσμα για το πρώτο μου άρθρο τη νέα χρονιά (πάλι “έξω από τα χωράφια” ενός μηχανολόγου).

Τι λέει η φυσική

Η σύγχρονη φυσική δεν μιλάει για Θεό, αλλά για χρόνο:

Το Big Bang, η επιστημονική θεωρία που περιγράφει την αρχή του Σύμπαντος, δεν εξηγεί τι υπήρχε «πριν», γιατί μαζί του γεννήθηκαν και ο χρόνος και ο χώρος όπως τους γνωρίζουμε. Άρα, για τη φυσική, ό,τι ανήκει στο σύμπαν είναι μέσα στον χρόνο. Για κάτι «έξω από το σύμπαν», απλώς δεν μπορεί να μιλήσει.

Η πίστη

Στη χριστιανική θεολογία μόνο ο Θεός θεωρείται πραγματικά άναρχος, άχρονος και αιώνιος, δηλαδή χωρίς αρχή, υπεράνω και έξω από τη ροή του χρόνου.

Ο χρόνος θεωρείται κτίσμα και αρχίζει με τη δημιουργία του κόσμου. Πριν από τη δημιουργία, δεν υπάρχει «πριν» με την έννοια που το εννοούμε εμείς. Άρα, μόνο ο Θεός είναι πραγματικά άχρονος, γιατί είναι πέρα από αλλαγή, φθορά, διαδοχή.

Συνεπώς,

·       Η επιστήμη λέει: ο χρόνος αφορά το σύμπαν· για οτιδήποτε έξω από αυτό δεν έχει εργαλεία για να πει.

·       Η πίστη λέει: ο Θεός είναι άχρονος. Όλα τα άλλα, άνθρωποι, άγγελοι, σύμπαν, έχουν «πριν και μετά».

Παντοτινός (με την έννοια της διάρκειας) –  Άχρονος

Παντοτινός σημαίνει:

• Υπάρχω μέσα στον χρόνο
• Ο χρόνος δεν τελειώνει ποτέ για μένα. Δηλαδή: έχω πριν–τώρα–μετά, αλλά η σειρά αυτή δεν σταματάει ποτέ. Φανταστείτε μια ευθεία γραμμή που πάει άπειρα μπροστά.

Άχρονος

Άχρονος σημαίνει κάτι πολύ πιο «ριζικό»:

• Δεν υπάρχει πριν και μετά.
• Δεν υπάρχει «περιμένω», «θα γίνει», «έγινε».
• Όλα είναι σαν ένα «τώρα, χωρίς ρολόι».

Κατά τη θεολογία, ο Θεός δεν «βλέπει» το σήμερα, το χθες και το αύριο όπως εμείς.
Τα «βλέπει» όλα μαζί – σαν να είναι παρόντα.

Άρα

• Ο άνθρωπος είναι «χρονικός» και μη παντοτινός (σ’ αυτή τη ζωή).
• Η ψυχή, στη θεολογική γλώσσα, είναι μη άχρονη, αλλά παντοτινή (δεν τελειώνει η ύπαρξή της).
• Ο Θεός είναι ο μόνος πραγματικά άχρονος. 

Πιθανόν να αναρωτηθεί κάποιος: Τι σημασία έχει για τη ζωή μας η πίστη σε έναν άχρονο Θεό; 

Ο θάνατος είναι τέλος ή πέρασμα;

Εφόσον ο Θεός είναι άχρονος και η ψυχή του ανθρώπου δεν σβήνει, τότε:

• Ο βιολογικός θάνατος είναι το τέλος μιας φάσης, όχι το τέλος της ύπαρξης.
• Η ζωή μας στη γη είναι πρόλογος, όχι «όλο το έργο».

Αυτό, θεωρώ, ότι  μπορεί να αλλάξει άρδην την καθημερινότητά μας γιατί:

• Ο φόβος «θα χαθώ, θα σβήσω» μαλακώνει.
• Το ερώτημα γίνεται «Πώς ζω τώρα, ώστε αυτό το “τώρα” να έχει αξία και πέρα από τον βιολογικό χρόνο;».

 Το άγχος του «δεν προλαβαίνω»

Όταν βλέπουμε μόνο τον πεπερασμένο χρόνο, η καθημερινή αγωνία μας είναι: «Δεν προλαβαίνω, χάνω ευκαιρίες, μου φεύγουν τα χρόνια…».

Εφόσον υπάρχει άχρονος Θεός και η ζωή δεν τελειώνει στον τάφο, η οπτική μας αλλάζει:

• Δεν χρειάζεται να «τα ζήσουμε όλα τώρα».
• Η ποιότητα του χρόνου γίνεται πιο σημαντική από την ποσότητα.

Έτσι, αντί για το «πόσα πρόλαβα;» πάμε σιγά-σιγά στο «τι βάθος είχε αυτό που έζησα; Πόση αγάπη, πόση αλήθεια, πόση γενναιότητα;».

Χρόνος και «καιρός» (η κατάλληλη στιγμή)

Η παράδοσή μας έχει δύο ωραίες λέξεις:

• χρόνος, όπως τον εννοούμε: το ρολόι, τα λεπτά, τα χρόνια.
• καιρός: η στιγμή με νόημα.

Ίσως ένα παράδειγμα βοηθήσει στην κατανόηση των εννοιών χρόνος και καιρός.

• Το να μιλήσεις 5 λεπτά τυπικά σε κάποιον είναι χρόνος.
• Να μιλήσεις 5 λεπτά και να του αλλάξεις τη μέρα, να τον στηρίξεις, να τον συγκινήσεις είναι καιρός.

Ο άχρονος Θεός συνδέεται περισσότερο με τον «καιρό» παρά με τον «χρόνο» καθώς 
είναι παρών εκεί που η στιγμή γεμίζει νόημα.

Δεν είναι πραγματικά “απελευθερωτικό” να μη μετράω μόνο πόσες μέρες έζησα αλλά «πόσες στιγμέςμου έγιναν αληθινός καιρός;».

Ο Θεός δεν κρατάει… χρονόμετρο

Ο άχρονος Θεός δεν σε μετράει με ρολόι, «στα 30 τι έκανες, στα 50 τι έκανες, στα 80 πόσα έγραψες;».

Τον ενδιαφέρει κυρίως πώς είσαι τώρα:

• • Μπορείς να αλλάξεις;
  • Μπορείς να συγχωρήσεις;
  • Μπορείς να ευχαριστήσεις;
  • Μπορείς να αγαπήσεις;

Αυτό είναι πολύ παρηγορητικό, ειδικά στις μεγαλύτερες ηλικίες, γιατί σημαίνει ότι δεν χάθηκε τίποταεπειδή «πέρασαν τα χρόνια» καθώς κάθε σημερινή στιγμή μπορεί να γίνει μια καινούργια αρχή.

Τι σημαίνει αυτό για μας σήμερα

Ένα γεγονός με “αιώνια” αξία, κάτι απλό, αλλά ουσιαστικό, όπως ένα τηλεφώνημα συμφιλίωσης, μια φράση αγάπης, μια ειλικρινής προσευχή, αυτός ο «καιρός» αξίζει περισσότερο από δέκα τυπικές ώρες.

Σημαίνει, επίσης, να χαίρεσαι αυτά που ήδη καλλιέργησες: Σχέσεις, εμπειρία, μνήμη, σοφία ζωής. Στο βλέμμα του άχρονου Θεού, αυτά δεν χάνονται, κουβαλιούνται μαζί σου.

Να μην σε πιάνει ενοχή για τον “χαμένο” χρόνο
Εφόσον ο Θεός είναι άχρονος, ξέρει να παίρνει και τον «χαμένο» χρόνο και να τον μετατρέπει σε μετάνοια.
Ο Θεός δεν ζητάει τέλειο βιογραφικό· ζητάει ζωντανή καρδιά.

Ο Θεός και οι αντιρρήσεις μας

Όπως συνοπτικά εξέθεσα παραπάνω ο Θεός είναι άχρονος, πέρα από τη φθορά και την αγωνία για τον χρόνο.
Εμείς, από την άλλη, είμαστε δεμένοι με τον χρόνο, αλλά έχουμε και κάτι μοναδικό:
την ελευθερία μας, το αυτεξούσιο. Το δικαίωμα να πιστεύουμε ή να μην πιστεύουμε, να  συμφωνούμε ή να διαφωνούμε, να ακολουθούμε ή να αμφισβητούμε.

Αυτή η μοναδική συνάντηση –άχρονος Θεός και ελεύθερος άνθρωπος–
ανοίγει μεγάλα ερωτήματα, που κατά καιρούς απασχολούν όλους μας. Τι γίνεται όταν ο άνθρωπος  αμφιβάλλει και αμφισβητεί; Όταν απιστεί και απομακρύνεται; Τι συμβαίνει όταν δυσκολευόμαστε με τις εντολές; Όταν δεν καταλαβαίνουμε ή ακόμα και όταν συνειδητά αντιδρούμε; “Τιμωρεί” ο Θεός; Και πώς;

Το αυτεξούσιο: μας έδωσε ελευθερία και δεν την παίρνει πίσω

Πρώτα απ’ όλα, ο Θεός δεν “ενοχλείται” με τις αντιρρήσεις μας. Είναι άλλο πράγμα να ψάχνεις, να ρωτάς, να δυσκολεύεσαι με τις εντολές και άλλο να πεις συνειδητά «Ξέρω ότι αυτό είναι καλό, αλλά εγώ επιλέγω το κακό, με πείσμα και σκληρότητα». Οι Πατέρες επισημαίνουν ότι ο Θεός δεν τιμωρεί τις ερωτήσεις. Αμαρτίαδεν είναι η απορία· είναι η εγωιστική τύφλωση.

Έχεις αντιρρήσεις; Τις λες στον Θεό, όπως είναι:«Δεν το καταλαβαίνω αυτό, διαφωνώ, με δυσκολεύει».
Αυτό δεν είναι λόγος τιμωρίας, είναι αφορμή σχέσης.

Τι σημαίνει «τιμωρία» του Θεού στην πραγματικότητα;

Εδώ γίνεται μεγάλη παρεξήγηση. Φανταζόμαστε: Έκανα κάτι, ο Θεός θυμώνει και μου στέλνει κακό για να με εκδικηθεί.

Αυτή είναι εικόνα ανθρώπινου, πληγωμένου εγωισμού, όχι Θεού αγάπης.

Οι φυσικές συνέπειες των επιλογών μας

Οι εντολές δεν είναι «διαταγές στρατηγού», είναι οδηγίες ζωής.
Αν τις αγνοήσω, πληρώνω όχι επειδή ο Θεός εκδικείται, αλλά επειδή έτσι είναι φτιαγμένη η πραγματικότητα.

• Αν ζω με ψέμα, αργά ή γρήγορα διαλύονται οι σχέσεις μου.
• Αν είμαι σκληρός, μένω μόνος.
• Αν λατρεύω μόνο το χρήμα, χάνω τη χαρά και την ηρεμία μου.

Αυτό πολλοί το λένε «τιμωρία του Θεού», αλλά είναι κυρίως ο καρπός των δικών μας επιλογών.

Η εσωτερική «κόλαση» από εδώ και τώρα

Όταν πάω κόντρα στην αγάπη, αρχίζω να ζω μέσα σε θυμό, σε ενοχή, σε μόνιμο άγχος, σε σκληρότητα.Αυτή η κατάσταση είναι ήδη μια μικρή κόλαση για την ψυχή, όχι γιατί ο Θεός «με βασανίζει», αλλά γιατί ο ίδιος κλείνομαι.

Η πιο βαθιά «τιμωρία» –αν επιμείνει κανείς μέχρι τέλους– είναι ότι ο Θεός σέβεται την επιλογή του ανθρώπου να μην Τον αγαπά. 

Ο Χριστός δεν θέλει ρομπότ. Δίνει εντολές, αλλά δεν βιάζει τη συνείδηση. Η κόλαση, κατά τους Πατέρες,δεν είναι μια «φυλακή που σε κλείνει ο Θεός», αλλά μια κατάσταση όπου εγώ ο ίδιος δεν αντέχω την αγάπηκαι το φως Του, γιατί έχω μάθει να αγαπώ μόνο τον εγωισμό μου.

Η παιδαγωγική «μαχαιριά»

Κάποιες δοκιμασίες που τις θεωρούμε ως “τιμωρία” από τον Θεό,  στην παράδοση ερμηνεύονται ως παιδαγωγία. Όχι εκδίκηση, αλλά ξύπνημα για να καταλάβω τι κάνω και να αλλάξω πορεία. Όπως ένας καλός γιατρός μπορεί να σου πει «Θα σε πονέσω λίγο τώρα για να σώσω τη ζωή σου». Συνοψίζοντας, θα έλεγα ότι ο Θεός δεν ψάχνει αφορμή να μας τιμωρήσει. Ψάχνει χαραμάδα να μας σώσει, μέσα από την ελευθερία που ο Ίδιος μας έδωσε.

Προσκύνημα, άνθρωποι, αντιφάσεις

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο εντάσσονται και προσωπικές μου εμπειρίες.Το προσκύνημα με φίλους στο Άγιο Όρος, που κάνουμε μία φορά τον χρόνο, τα τελευταία σχεδόν είκοσι χρόνια, είναι για όλους μας μια ευκαιρία να δούμε από κοντά έναν άλλον τρόπο ζωής.

Πριν μπούμε στο Όρος, συνήθως κάνουμε στάση σε μια ταβέρνα με μουσική. Το σκηνικό μάς είναι οικείο, φαγητό, γέλιο, τραγούδι, χορός.
Λίγο αργότερα, οι ίδιοι άνθρωποι βρισκόμαστε στο καθολικό μιας μονής, ακούμε τους μοναχούς να ψάλλουν και νιώθουμε –έστω για λίγο– ότι ο χρόνος αλλάζει ρυθμό.

Μία φορά έζησα αυτές τις στιγμές εξαιρετικά έντονα. Συγκινήθηκα βαθιά, ένιωσα σχεδόν έκσταση, ακούγοντας τους μοναχούς να ψάλλουν σαν άγγελοι. 

Μαζί με αυτές τις σπάνιες εμπειρίες, υπάρχουν και τα αρνητικά. Συμπεριφορές από μοναχούς που απογοητεύουν, σκληρότητα, τυπικότητα, ανθρώπινες μικρότητες. Αυτή η αντίφαση, όμως, δεν ακυρώνει την αξία της εμπειρίας.
Μας θυμίζει ότι ούτε τα ράσα κάνουν αυτόματα κάποιον άγιο, ούτε η εκκλησιαστική ιδιότητα εξασφαλίζει την τελειότητα.
Οι άνθρωποι της πίστης παραμένουν άνθρωποι, και αυτό ισχύει για όλους μας. Η ωριμότητα είναι να βλέπουμε και το φως και τη σκιά.

Ελευθερία, πίστη και σεβασμός

Δεν είμαστε υποχρεωμένοι να πιστεύουμε όλοι το ίδιο. Ούτε, πολύ περισσότερο, να ζούμε τη σχέση μας με τον Θεό με τον ίδιο τρόπο. Είναι γεγονός ότι η πίστη είναι κάτι πολύ βαθύτερο και οι άνθρωποι, ακόμα και αυτοί που δηλώνουν άπιστοι, νιώθουν την ανάγκη να ακουμπήσουν κάπου την ελπίδα τους.

Αυτό, όμως, που μας αφορά όλους, είναι το πώς χρησιμοποιούμε την ελευθερία μας και το πώς στεκόμαστε απέναντι στην παράδοσή μας και στον διπλανό μας.

Εμείς, εδώ και τώρα, ας κάνουμε ό,τι καλύτερο μπορούμε με την ελευθερία που κρατάμε στα χέρια μας και ο άχρονος Θεός  θα κρίνει τα υπόλοιπα. 

Πηγή: Μπάρμπα-Google, Έλληνες Πατέρες της Εκκλησίας, ΕΠΕ, εκδ. Γρηγόριος ο Παλαμάς.