Το 23ο Σύνταγμα Πεζικού (Χίου) αποτέλεσε τον βασικό στρατιωτικό σχηματισμό μέσω του οποίου οι Χιώτες έγραψαν τις δικές τους χρυσές σελίδες στο Έπος του 1940, στον πόλεμο του 1940, που κήρυξαν οι Ιταλοί στη χώρα μας, μέσω του φασίστα Κυβερνήτη τους Μπενίτο Μουσολίνι, ιδεολογικού πατέρα του συμμάχου του Καγκελάριου της Γερμανίας Αδόλφου Χίτλερ.
Οι ρίζες του Συντάγματος ανάγονται στο 1912. Αργότερα, συνδέθηκε άρρηκτα με τη θρυλική Μεραρχία Αρχιπελάγους, η οποία αποτελούνταν από νησιώτες του Αιγαίου (Χιώτες, Μυτιληνιούς και Σαμιώτες) και είχε διακριθεί ιστορικά στη Μάχη του Σκρα το 1918, με Διοικητή του Χιώτικου Συντάγματος τον ηρωϊκό Νικόλαο Πλαστήρα, το όνοαμ του οποίου φέρει η κεντρική πλατεία της πρωτεύουσας του Νομού.
Η μονάδα ανασυγκροτήθηκε στη Χίο το 1939 και εντάχθηκε στη ΧΙΙΙ (13η) Μεραρχία Πεζικού Αρχιπελάγους. Το Σύνταγμα στελεχώθηκε κυρίως από Χιώτες εφέδρους (κλάσεως 1926 και νεότερες) καθώς και κληρωτούς. Λόγω της έκρυθμης κατάστασης με την Ιταλία, μεταφέρθηκε έγκαιρα, ήδη από τον Σεπτέμβριο του 1940, σε θέσεις άμυνας στην περιοχή της Θράκης.
Μετά την κήρυξη του πολέμου, το Σύνταγμα μετακινήθηκε εσπευσμένα προς τη γραμμή του μετώπου, όπου αντιμετώπισε ακραίες συνθήκες.
Κατά τη διάρκεια νυχτερινής επιχείρησης στις 19 Νοεμβρίου 1940, προώθησης μέσα στο άγνωστο και δύσβατο έδαφος, μια σοβαρή ασυνεννοησία μεταξύ των ελληνικών τμημάτων οδήγησε σε φίλια πυρά. Το τραγικό αυτό συμβάν κόστισε τη ζωή σε 30 Χιώτες στρατιώτες και άφησε περίπου 100 τραυματίες. Παρά το ισχυρό σοκ, το ηθικό των ανδρών παρέμεινε ακμαίο.
Το Σύνταγμα συμμετείχε σε σκληρές συγκρούσεις σταχιονισμένα βουνά της Βόρειας Ηπείρου. Οι στρατιώτες είχαν να αντιμετωπίσουν όχι μόνο τα εχθρικά πυρά αλλά και το δριμύ ψύχος, τα κρυοπαγήματα και τις τεράστιες ελλείψεις σε εφόδια. Συνολικά, 36 Χιώτες μαχητές έπεσαν ηρωικά στα πεδία των μαχών.
Μετά την επίθεση των Γερμανών, στις 6 Απριλίου 1941 τοΣύνταγμα έδωσε τις τελευταίες αμυντικές του μάχες. Χαρακτηριστική είναι η δράση του 1ου Τάγματος στην περιοχή του Ορεστικού Άργους (κοντά στην Καστοριά), όπου βρέθηκε αποκομμένο και δέχτηκε σφοδρή πίεση, αλλά συνέχισε να μάχεται μέχρι τη διαταγή γενικής σύμπτυξης.
Όταν επήλθε η συνθηκολόγηση, οι άνδρες του 23ου Συντάγματος αρνήθηκαν να παραδώσουν την πολεμική τους σημαία. Για να μην πέσει στα χέρια των Γερμανών, την τεμάχισαν σε κομμάτια, τα οποία μοιράστηκαν μεταξύ των αξιωματικών και των στρατιωτών, όπως ο Χιώτης στρατιώτης Ιωάννης Μαρής, οι οποίοι τα μετέφεραν κρυφά πίσω στη Χίο ως ιερά κειμήλια.
Οι Χιώτες μαχητές του 1940, επέστρεψαν στην κυριολεξία με τα πόδια από την Βόρειο Ελλάδα στον Πειραιά και από εκεί με διάφορους τρόπους προωθήθηκαν στο νησί.
