Αμφιβολίας εγκώμιον

Παρ, 15/04/2022 - 17:18

"Αμφιβολία ονομάζεται η οδός για τη βεβαιότητα”. L. Seneca

Προσπαθώντας να βάλω σε τάξη τη βιβλιοθήκη μου βρήκα ένα βιβλίο με τον τίτλο “Μωρίας Εγκώμιον”. Επειδή πριν από πολλά χρόνια απέκτησα την “ιδιοτροπία” να γράφω στο πρώτο φύλλο την ημερομηνία τη χρονολογία και από που το αγόρασα(!), βλέπω πως το αγόρασα το 1993 από την έκθεση βιβλίου στο Πεδίον του Άρεως.

Με παραλλαγή τού τίτλου αυτού σκέφτηκα να γράψω το παρόν άρθρο, αρχίζοντας με αυτό -που θεωρεί μεταξύ άλλων ο συγγραφέας ως μωρία- λέγοντας πως είναι, οι περισπούδαστες και γεμάτες στόμφο διατριβές μερικών συγγραφέων...που ο ένας εγκωμιάζει τη Ρητορική και τη Φιλοσοφία· ο άλλος βγάζει πανηγυρικό για τις ανδραγαθίες κάποιου ηγεμόνα, ή μας σπρώχνει να πολεμήσουμε τους Τούρκους...ή πως να πουν την κατσικότριχα(!).

Σήμερα βέβαια, μπροστά στην προσφερόμενη πληροφόρηση που κυμαίνεται ανάμεσα στην παραπλάνηση και την προπαγάνδα, η αμφιβολία αποτελεί τη μοναδική ασπίδα προστασίας για την πνευματική μας αξιοπρέπεια και ευθυκρισία καθότι ο προβληματισμός είναι πολύ βαθύτερος από το πως θα πούμε την...κατσικότριχα. Δυστυχώς σήμερα κάθε αλήθεια φαίνεται να βρίσκεται υπό διωγμόν σε όλους τους τομείς, όπως τον επιστημονικό, τον θρησκευτικό, τον κοινωνικό, τον καλλιτεχνικό, τον φιλοσοφικό ίσως πολύ περισσότερο στον “καθαρά” πολιτικό. Όμως, η ελεύθερη σκέψη “θέλει αρετή και τόλμη”. Η βεβαιότητα δεν υπάρχει για τίποτα και γι’ αυτό δεν μπορεί να μας οδηγήσει σε “αίσιον τέλος”.

Παντού επικρατεί η αβεβαιότητα, η δυσπιστία, η υποψία, η υπόνοια και η διχογνωμία. Αντίθετα η εμπιστοσύνη και ο εφησυχασμός είναι γι’ αυτούς που σκέφτονται με ιδιοτέλεια, δηλ. το προσωπικό τους συμφέρον το οποίο βέβαια δεν ταυτίζεται, σχεδόν πάντα, με το κοινωνικό συμφέρον ή συμφωνούν πάντα με τον... προλαλήσαντα ανάλογα με αυτό που εκτιμούν ως προσωπικό τους συμφέρον. Πρέπει να γνωρίζουμε όμως, πως, τίποτα δεν πρέπει να γίνεται χωρίς δεύτερη σκέψη…

Ο Νίτσε έλεγε ότι ο άνθρωπος που δεν ανανεώνεται πνευματικά, πεθαίνει, όπως το φίδι που δεν αλλάζει δέρμα. Η πνευματική ζωή συνεχίζεται, όταν ο άνθρωπος συνεχώς προβληματίζεται πάνω στα όσα γνωρίζει...και “προβληματισμός” κατά μίαν έννοια σημαίνει αμφιβολία. Την αμφιβολία, ως γονιμοποιό δύναμη του πνεύματος, την κατανόησε ο Σωκράτης καταρρίπτοντας στην ουσία τον δογματισμό για τη βεβαιότητα τής γνώσης.

Η αμφιβολία είναι το αντίθετο του δογματισμού που δίνει την βεβαιότητα - όχι μόνο την εντύπωση – σε κάποιους ότι τα ξέρουν όλα. Δηλ. Είναι κάτι σαν τη θρησκευτική πίστη.

Η αμφιβολία δεν αφήνει το πνεύμα να ναρκωθεί μέσα στην περιρρέουσα πνευματική (και όχι μόνο) ατμόσφαιρα, όπως συνέβη τον Μεσαίωνα με τον Σχολαστικισμό(1) όπου το πνεύμα ήταν υπόδουλο και δεσμευμένο στις αυθεντίες. Η αμφιβολία ως έκφραση ελεύθερου συλλογισμού, λυτρώνει τη σκέψη από πνευματικά ταμπού. Να υπενθυμίσουμε εδώ τα λόγια τού μεγάλου Βελεστινλή: “όποιος ελεύθερα συλλογάται, συλλογάται καλά”. Όπου, λοιπόν, υπάρχει αμφιβολία, εκεί θα υπάρχει έρευνα και κατ’ ακολουθίαν εξέλιξη που προάγεται μέσω του διαλόγου του πνεύματος όχι μόνο με τον εαυτό του, αλλά γενικότερα με τη γονιμοποίηση τού στοχασμού.  Δεν είμαι βέβαιος όμως πιό είναι καλύτερο, η δυσπιστία ή η ευπιστία και αν θα πρέπει να μοιάσουμε στον Άπιστο Θωμά(!) ή όχι.

Μιά και όπως είπαμε η αμφιβολία οδηγεί στην έρευνα και κατά συνέπεια στην γνώση. Ο εύπιστος είναι ευάλωτος στην οποιαδήποτε προπαγάνδα(2), πολιτική, ηθική, ακόμα και συναισθηματική. Γι’ αυτό το θετικό είναι να μην πιστεύουμε  γρήγορα και “εν παντί λόγω”. “Μή πάσι πίστευε” λοιπόν όπως έλεγε και ο Μυτιληνιός σοφός. Ούτε βέβαια να ακολουθούμε το θεώρημα του “Όνου του Μπουριντάν” που μας λέει πως, ένας γάιδαρος που πεινά και διψά, όταν βρίσκεται ανάμεσα σε ένα δοχείο νερό και σ’ ένα δεμάτι άχερα, πεθαίνει από την πείνα επειδή δεν μπορεί να επιλέξει τι θέλει! Η λογική αμφιβολία μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως γνωστικό εργαλείο για την έρευνα της αλήθειας και την πνευματική πρόοδο.

Η λογική αμφιβολία δεν σημαίνει απόρριψη αλλά επιφύλαξη θετική και καλοπροαίρετη χωρίς να φτάνουμε στη σοφιστική αμφιβολία η οποία μπορεί να αποδυναμώσει μια ισχυρή άποψη και να ενισχύσει μια αδύνατη πρβλ. το του Πρωταγόρα “τόν ἥττω λόγον κρείττω ποιεῖν, καί τόν κρείττω ἥττω”  πράγμα που σημαίνει υπερβολή της αμφιβολίας.
Παρόλα αυτά, κάποιοι φιλόσοφοι (βλ. Descartes**) πιστεύουν πως πρέπει για όλα να αμφιβάλλουμε· και ότι η αμφιβολία και η αμφισβήτηση των πάντων είναι αφετηρία για τον φιλοσοφικό στοχασμό, και όχι τέρμα για κάθε στοχασμό. Γιατί με την αμφισβήτηση που γίνεται με βάση ορθολογικά κριτήρια μπορούμε αν όχι να κατακτήσουμε την αλήθεια(3), να οδηγηθούμε προς αυτήν.

Η αμφιβολία είναι μια πνευματική διεργασία που βάζει το μυαλό του ανθρώπου σε δοκιμασία και γι’ αυτό διστάζει να πάρει θέση σε κάποιο ζήτημα, πράγμα που χαρακτηρίζει τον σκεπτόμενο άνθρωπο, ο οποίος δεν στέκεται στο συναίσθημα, αλλά ψάχνει τη βεβαιότητα μέσω της κριτικής σκέψης που ουσιαστικά είναι η αμφιβολία. Αν είμαστε σίγουροι για κάτι, και το θεωρούσαμε ανεπιφύλακτα αποδεκτό, τότε θα γνωρίζαμε την αλήθεια ή θα βρισκόμαστε κοντά σε αυτήν.

Ο άνθρωπος όμως λόγω των περιορισμένων ικανοτήτων του, δεν μπορεί να γνωρίσει παρά μόνο ένα μέρος ολόκληρης της αλήθειας. Γι’ αυτό και ο ερευνητής τής γνώσης είναι ανάγκη να γνωρίζει τη φράση τού Αριστοτέλη: “Ἐνδέχεται καί ἄλλως ἔχειν”, ακόμα και του Einstein  που μας λέει πως: “ό,τι ισχύει σήμερα δεν θα ισχύει στο απώτερο μέλλον….”

Καταλήγοντας, να συμπεράνουμε πως η οδός της αμφιβολίας οδηγεί στην πλατεία της βεβαιότητας όπου βρίσκονται οι επιστημονικές αποδείξεις.

Σημειώσεις – προσθήκες

(1) Σχολαστικισμός είναι η φιλοσοφία των Σχολαστικών η οποία ασχολείται με λεπτομέρειες ασήμαντες με τύπους χωρίς σημασία και παραβλέπει την ουσία. Αρχικά οι Σχολαστικοί ασχολούνταν με τις εφτά ελεύθερες τέχνες όπως μουσική, γραμματική, ρητορική, αριθμητική, γεωμετρία, θεολογία και φιλοσοφία. Σχολαστική φιλοσοφία ονομάστηκε η σχολή που έθεσε τη φιλοσοφία στην υπηρεσία της θεολογίας… βλ. Ερμηνευτικό λεξικό των -ισμων Γ. Χασιάκου Β’ έκδ. Επικαιρότητα Αθήνα 1989.

Να συμπληρώσουμε ακόμα πως ο Σχολαστικισμός είναι τρόπος σκέψης και ο σχολαστικός δεν είναι κατ’ ανάγκην αφελής, αλλά τυπικός, λεπτολόγος, επιμελής  έντιμος και αφοσιωμένος σε ό,τι κάνει.

Μπορεί να πει κανείς πως είναι άνθρωπος της τάξης και της λεπτομέρειας σε όλα τα επίπεδα· από την εκτέλεση της εργασίας του μέχρι το κούρεμα και τα γυαλισμένα παπούτσια. Τέλος να πούμε, πως ο σχολαστικός άνθρωπος έχει διάφορες εμμονές και γι’ αυτό αμφιβάλει για το κάθε τι. Άρα σχολαστικός και κατ’ επέκταση σχολαστικισμός είναι τρόπος σκέψης.

Και για να ελαφρύνουμε λίγο το θέμα να αναφερθούμε στον “αφελή σχολαστικό” μέσα από το βιβλίο Φιλόγελως των εκδόσεων Εξάντας Αθ. 1999. Λέει λοιπόν. Έναν σχολαστικό τον κάλεσαν για δείπνο, αλλά εκείνος δεν έτρωγε. Τότε ένας από τους καλεσμένους τον ρώτησε: “Γιατί δεν τρως;” (και η απάντηση) “Για να μη νομίζουν οι άλλοι ότι ήρθα για φαγητό”!

(2) προπαγάνδα (η)· λέξη λατιν. (Propagare) που σημαίνει  συστηματική προσπάθεια για μονόπλευρη διάδοση δογμάτων, ιδεών, απόψεων. Αυτό συμβαίνει όχι μόνο σε ατομικό επίπεδο, αλλά πολύ περισσότερο σε ευρύτερο μέσω των ΜΜΕ για τον επηρεασμό της σκέψης αλλά και των ενεργειών των ανθρώπων, δηλ. της κοινής γνώμης...

** Ο Descartes (1596 – 1650) θεωρείται ο πατέρας της σύγχρονης φιλοσοφίας και είχε σχεδόν εμμονική σκέψη στην αναζήτηση να “κατακτήσει” την αλήθεια, καθώς και τη διαπίστωση ότι η αμφιβολία είναι ο μόνος δρόμος που οδηγεί στην βεβαιότητα.

(3) παρόλο που η αλήθεια, πιστεύω, πως μονάχα προσεγγίζεται, και δεν μπορεί να κατακτηθεί απόλυτα. Αυτό μπορεί να συμβεί μόνο στο χώρο των θετικών επιστημών όπως φυσική, χημεία, μαθηματικά, βιολογία κ.α.

 

 

 

Άλλες απόψεις: Του Κ. Α. Ναυπλιώτη