"Αφού μια μέρα φτάνει για να σηκώσει ή να βουλιάξει τα ανθρώπινα..."
ΣΟΦΟΚΛΗΣ
Μια καθημερινή νύχτα του Φλεβάρη. Αξημέρωτη. Που ακόμη βαθιά νύχτα είναι... Τομή στο νήμα της ζωής εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων. Η " μαύρη Δευτέρα". Το ημερολόγιο έδειχνε 6 Φεβρουαρίου 2023. Δεν ξημέρωσε ποτέ για χιλιάδες ανθρώπους στην Τουρκία και την πολύπαθη Συρία. Ένας ακόμη σεισμός σκεφτήκαμε, ίσως, αρχικά, νωρίς το πρωί της Δευτέρας. Δεν ήταν όμως...
Ακόμη και τούτη δα τη στιγμή που γράφονται τούτες οι γραμμές, ο αριθμός των νεκρών αυξάνει με γεωμετρική πρόοδο. Εκατοντάδες χιλιάδες αγνοούμενοι, άστεγοι, παγωμένοι από το κρύο και το ασήκωτο πόνο της απώλειας των αγαπημένων τους, της ζήσης τους. Ζωντανοί - νεκροί κυκλοφορούν οι "επιζήσαντες" ανάμεσα στα ερείπια που κάποτε, μόλις λίγες μέρες πριν στέγαζαν την οικογένεια, τους φίλους, τους γείτονες, γνωστούς, αγνώστους, το βιός τους, τα όνειρά τους...
Οι καθηλωτικές εικόνες που κάνουν τον γύρο του κόσμου, από την ανείπωτη, απερίγραπτη τραγωδία που ζουν οι σεισμόπληκτοι στις πληγείσες από το διπλό φονικό σεισμό σε Τουρκία και Συρία, μας ακολουθούν όλες αυτές τις μέρες... Ξυπνούν μνήμες από άλλους καταστροφικούς σεισμούς και στην χώρα μας, την εναγώνια, κοινή πάλι προσπάθεια των σωστικών συνεργείων από τις δύο χώρες Ελλάδα και Τουρκία, να σώσουν έστω και μία ζωή, όταν ο Εγκέλαδος χτύπησε την Αθήνα, θυμόμαστε τα συνεργεία πάνω από τους εγκλωβισμένους στην RICOMEX, την Πάτρα, στην Νικομήδεια και αλλού. Ανατρέχοντας ακόμη πιο πίσω στο χρόνο, οδηγούμαστε ένα και πλέον αιώνα πίσω στην πολύπαθη επίσης Χίο... Μνήμες " Χαλασμού" του 1881 στην Χίο, αναδύθηκαν στην επιφάνεια.
Με την άδεια της Δρ Ιστορίας - Αρχαιολογίας κυρίας Αθηνάς Ζαχαρού- Λουτράρη, ανατρέξαμε στο πολύτομο έργο της "ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Ν. ΚΑΝΕΛΛΑΚΗΣ " (1840-1916)
"Ο αυτοδίδακτος λόγιος της Χίου και η πολύπλευρη προσφορά του στο χιακό πολιτισμό", τόμος ΣΤ, που τυπώθηκε από τις εκδόσεις "ΆΛΦΑ- ΠΙ", τον Δεκεμβριο του 1917. Ασφαλώς δεν είναι η μόνη πηγή για τον τόσο καταστροφικό σεισμό της Χίου που έμεινε στην Ιστορία, όπως, δυστυχώς θα μείνει και αυτός στην Τουρκία και την Συρία, πάνω από τον οποίο επίσης θα σκύψουν οι μελετητές του μέλλοντος... Φυσικά, με άλλα μέσα, πολύ πιο εύκολα προσβάσιμα, σε βάθος χρόνο θα μελετούν όσα τώρα μαθαίνουμε ή δεν μαθαίνουμε από τις πόλεις και τα χωριά της Τουρκίας και της Συρίας που ο χρόνος, σταμάτησε εκείνο το ξημέρωμα...
Από "χαλασμό", σε "χαλασμό"
Ο Κ. Κανελλάκης όπως φωτίζει το έργο και την προσωπικότητα του, μετά από πολύχρονη έρευνα η συγγραφέας, είναι ένας "διασώστης" της Ιστορικής μνήμης καθώς, όπως σημειώνει στο οπισθόφυλλο η ίδια, είχε το χάρισμα να βρίσκει προσβάσεις σε δύσκολους χώρους, να κατανοεί δυσανάγνωστες γραφές και να αντιγράφει με τεράστια υπομονή πολυσέλιδα κείμενα". Έτσι, μας άφησε "θησαυρούς" από σημαντικά γεγονότα όπως οι σφαγές του 1822, οι σεισμοί του 1881 και αργότερα η απελευθέρωση του 1912. Καθώς και πλήθος άλλων πολύτιμων για τους μελετητές πληροφοριών που συνέλεξε και συγκέντρωσε στο πολύτομο έργο της. Οι ζωντανές ανταποκρίσεις ελληνικών και διεθνών ΜΜΕ από εκεί που τώρα γράφεται... Ιστορία, μας οδήγησε στο έργο του, στο κεφάλαιο που αναφέρεται στους σεισμούς του 1881 στην Χίο.
Οι φωτογραφίες που έχει ενσωματώσει στο βιβλίο της η κυρία Αθηνά Ζαχαρού Λουτράρη, έχουν τραβηχτεί από τους Αδελφούς Καστάνια και προέρχονται από το αρχείο της Βιβλιοθήκης " Κοραής".
Όχι δεν κόβουν την ανάσα όπως οι ισοπεδωμένες "χάρτινες", πολυόροφες πολυκατοικίες που έγιναν ο "τάφος" για χιλιάδες ανθρώπους κυρίως στην Τουρκία, αλλά και χαμηλώτερα κτίσματα στην Συρία. Δεν μπορούν να μεταφέρουν τον κλαυθμό και τον οδυρμό των επιζώντων Χίων, γύρω από τα ερείπια, όπως βλέπουμε από τηλεοράσεως... Όμως αν και μιλάμε για άλλο αιώνα, άλλη εποχή, άλλες χώρες, υπάρχουν πολλά κοινά σημεία...
Είχαν προηγηθεί, όχι πολλά χρόνια πριν, το 1822, " Οι σφαγές της Χίου" που είχαν συγκινήσει ακόμη και την Ευρώπη... Νωπές ακόμη οι πληγές! Η Χίος εκείνης της εποχής δεν είχε φυσικά πολυόροφα κτίρια, όμως και αυτά τα διώροφα, ήταν ικανά να "θάψουν" χιλιάδες συμπατριώτες μας κάτω από τα χαλάσματα. Σύμφωνα με τον Κ. Κανελλάκη που εκείνη την εποχή ήταν 41 ετών, έμενε στα Νένητα, το επίκεντρο του φονικού επίσης σεισμού που χτύπησε την Χίο και είδε με τα μάτια του την τραγωδία που έζησε η Χίο και οι σεισμόπληκτοι χιώτες, ήταν στην θάλασσα ανατολικά των Νενήτων. Το ημερολόγιο έδειχνε 22 Μαρτίου με το παλαιό ημερολόγιο και 3 Απριλίου του 1881 με το νέο. Αν και δεν είχε την ένταση του διπλού σεισμού που χτύπησε Τουρκία και Συρία, υπολπγιζεται ήταν 6,5 μονάδες της κλίμακας Ρίχτερ, όπως αναφέρεται στις υποσημειώσεις, ήταν αρκετός για να ισοπεδώσει την πόλη της Χίου και πολλά χωριά στην νότια Χίου. Οι αριθμοί επίσης σοκαριστικοί, αν συνυπολογίσουμε το θανατικό που άφησαν πίσω τους, τον μειωμένο ήδη πληθυσμό από τις Σφαγές του 1822 και όσα ακολούθησαν. Υπολογίζεται ότι οι νεκροί από εκείνη την αποφράδα επίσης ημέρα, έφτασαν τους 4.000 και οι τραυματίες τους 7.000. Φαίνεται ότι το καταστροφικό έργο του πρώτου κτυπήματος του Εγκέλαδου, ολοκλήρωσαν οι 422 μετασεισμικές δονήσεις που σημειώνει η συγγραφέας. Μπορεί να αναγράφεται με μικρότερα γράμματα στις υποσημειώσεις, όμως αυτό είναι ένα κοινό σημείο των δύο "χαλασμών"... " Τα γεγονότα καταγράφηκαν στον ελληνικό, οθωμανικό και διεθνή τύπο και πολλοί ιστορικοί ασχολήθηκαν με το τραγικό γεγονός". Από αυτή την υπογράμμιση, μπορούμε να συμπεράνουμε ότι αν και η φονική σεισμική δόνηση, σημειώθηκε σε ένα νησί της τότε Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, προφανώς ήταν τόσο τραγικός ο απολογισμός σε θύματα και ζημιές ώστε προκάλεσε το ενδιαφέρον, την συγκίνηση του διεθνούς Τύπου. Όπως, τηρουμένων των αναλογιών, από τους τηλεοπτικούς δέκτες, παρακολουθεί "παγωμένη" η υφήλιος τα τεκταινόμενα στην σεισμόπληκτη Τουρκία και Συρία...
"Προ του σεισμού και μετά του σεισμού"
Έχοντας μελετήσει ενδελεχώς το έργο του Κ. Κανελλάκη, η συγγραφέας, τονίζει την τομή στον χρόνο που έγινε εκείνη την ημέρα στη Χίο... " Ζωντανές και φρικτές οι μνήμες αποτυπώνονται στα κείμενα του. Το θλιβερό ορόσημο του 1881-" προ του σεισμού... μετά το σεισμό"- αναφέρεται σε περιγραφές οικοδομημάτων, σε καταλόγους ναών, σε ιστορικά γεγονότα, σε επιτύμβια επιγράμματα κ.α" σημειώνει η κυρία Ζαχαρού- Λουτράρη, παραθέτοντας και φωτογραφίες, στοιχεία που ακόμη και σήμερα συγκλονίζουν. Όπως η πληροφορία που ανέσυρε από τα βάθη της Ιστορίας ο Κ. Κανελλάκης ,ότι το μέγεθος της καταστροφής ήταν τόσο μεγάλο ώστε οι νεκροί που είχαν καταπλακωθεί από τα ερείπια μετά τον σεισμό, δεν στάθηκε δυνατόν να ανασυρθούν παρά μόνο, μήνες μετά, τον Μάιο!!! Στοιχείο που τεκμηριώνεται από τα ευχαριστήρια που εξέδωσαν τρία χωριά της Χίου , Καλλιμασιά, Κοινή και Βερβεράτου, προς τον πλοίαρχο " Εμμανουήλ Π. Ανδρεάδη", ο οποίος μετά από έκκληση, στάλθηκε από την "Σεβαστήν Κυβέρνηση", όπως γράφονταν στα επίσημα έγγραφα που διέσωσε ο Κ. Κανελλάκης, έτσι αποκαλούσαν τότε την Οθωμανική Αυτοκρατορία, αλλά και την " "Κεντρική Επιτροπή" που είχε συσταθεί τότε για την διαχείριση της τραγικής, έκτακτης κατάστασης. Μπορούμε να φανταστούμε πόσο δύσκολο ήταν το έργο τους, με τα ανύπαρκτα, σε σχέση με τα σημερινά μέσα της εποχής. Ο ζήλος του πλοιάρχου και όσων εργάστηκαν για να εντοπίσουν και να θάψουν "κατά το θρησκευτικό έθιμο" τα πτώματα που ήταν πλέον σε αποσύνθεση, όπως σημειώνεται επίσης στα διασωθέντα έγγραφα, αν μπορούμε φυσικά να το διανοηθούμε, συμπυκνώνεται σε δύο λέξεις: "δυσωδίαν φέροντα".
Ήταν τόσο ενδελεχής η έρευνα και η καταγραφή που έκανε ο Κ. Κανελλάκης ώστε, στο βιβλίο παρατίθενται τα πρωτότυπα εγγράφων όπου καταγράφονται αναλυτικά ο αριθμός των πτωμάτων, τα έξοδα για τα υλικά, τα εργαλεία, τα ημερομίσθια των εργατών, ανά ημέρα, σε γρόσια και μετζίτια ( 1 μεζήτι= 23 γρόσια).
Δεν μπορεί να μην εξάρει ο μελετητής εκείνης της εποχής, των γεγονότων, αλλά συνολικά του έργου και της προσφοράς του Κ. Κανελλάκη, ότι δεν αρκέστηκε στην καταγραφή διάσωση της Ιστορίας, των εγγράφων κλπ, δεν ήταν απλά παρατηρητής του δράματος που εκτυλίσσονταν μπροστά του... Αλλά θέλησε να διαδραματίσει ενεργό ρόλο για την ανακούφιση των πληγέντων από τον " χαλασμό" από την Κεντρική Εξουσία , συντάσσοντας, όπως διαβάζουμε στο ομώνυμο βιβλίο, " ικετευτική αναφορά στην οποία εξέθετε τους λόγους για τους οποίους παρακαλούσαν την κυβέρνηση να αφήσει τους κατοίκους για τρία χρόνια αφορολόγητους, ώστε να ξανακτίσουν τα καταστραμμένα σπίτια τους" . Αρωγός του σε αυτή την προσπάθεια ήταν, πάντοτε με βάσει τα στοιχεία που παρατίθενται στο βιβλίο ήταν ο Μιχαήλ Καστάνιας, επίσης καταγόμενος από τα Νένητα, που είχαν με το αδελφό του φωτογραφείο στην Σμύρνη και τους ανατέθηκε αργότερα η δημιουργία του " Λευκώματος των ερειπίων της Χίου".
Πίσω από τα νούμερα...άνθρωποι
Μετά την σύντομη ιστορική αναδρομή, επιστρέφουμε στην εποχή μας... Οι σκέψεις που ενώνουν τους φονικούς σεισμούς, γεφυρώνουν την χρονική, γεωγραφική απόσταση. Πόσοι χιώτες δεν θρήνησαν θύματα που θάφτηκαν κάτω από τα ερείπια, έμειναν ανέστιοι, χωρίς κάπου να ακουμπήσουν, ένα θεμέλιο λίθο για να ξαναρχίσουν την ζωή τους; Πόσοι ακόμη δεν αφηγούνται ιστορίες συγγενών, φίλων, γειτόνων που άφησαν την τελευταία τους πνοή στο σπιτικό τους φτωχικό ή όχι, που από καταφύγιο έγινε "τάφος"... Πως να ξεχωρίσει κανείς τον θρήνο πάνω από τα ερείπια μετά από έναν τέτοιο φονικό σεισμό; 1881...2023...
Ίδια τα δάκρυα, ο πόνος, το πένθος, ο θρήνος! Η εναγώνια ερώτηση δύο νέων ανδρών που είδαμε από ζωντανές συνδέσεις να σκύβουν κλαίγοντας πάνω από το ψυχρό τσιμέντο του πάνω ορόφου, εκεί που κάποτε έμεναν οι δικοί τους άνθρωποι... " Που είσαι;"... Ποτέ δεν θα την ακούσουμε όπως ακούστηκε στο " χαλασμό" της Χίου. Μόνο φωτογραφίες, καταγραφές και μνήμες σε διάφορα βιβλία. Που άμα τα ανοίξει κανείς μπορεί να διακρίνει το αόρατο νήμα που ενώνει ανθρώπους, πέρα από σύνορα και εποχές...
" Οι συμφορές ενώνουν τους ανθρώπους" ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ