Φύση και γλώσσα – μια άποψη

Δευ, 16/05/2022 - 06:20

Θεωρώ λογικό πως η φύση τής γλώσσας μπορεί να υπερβαίνει τη γλωσσική δομή  (γραμματική  & συντακτικό), και να στηρίζεται στη λογική σχέση μεταξύ των προτάσεων για τη γνώση τού κόσμου που βρίσκεται εντός των ορίων τής γνώσης, χωρίς αυτή να περιορίζεται από μεταφυσικές(1) γλωσσικές δεσμεύσεις. Και επειδή η γλώσσα είναι φτιαγμένη να εξυπηρετεί ορισμένους σκοπούς του ανθρώπου εντός του κόσμου κατά τον Wittgenstein*, γι’ αυτό και έχει ποικίλες σημασίες.

Η μεταφυσική  προσπαθεί να βγάλει τη γλώσσα  εκτός των συγκεκριμένων πρακτικών των ανθρώπων και να τους προσδώσει μονοσήμαντες έννοιες καθολικές και αφηρημένες, που όμως, τελικά, τις καθιστά ανίκανες να εκφράσουν ή να δώσουν ένα σαφή ορισμό και μιά ουσιαστική ερμηνεία στις λέξεις.

Από μιά άποψη όταν μιλάμε για γλώσσα δεν είναι απαραίτητο να εννοούμε τη μελέτη τής γλώσσας, αλλά για τη δραστηριότητα τού ανθρώπου με την οποία αρχικά προσπαθούσε να συνεννοηθεί, μακριά από γλωσσικούς νόμους και σταθερούς ορισμούς.

Έτσι η γλώσσα εξελίσσεται και αλλάζει “εις τα χείλη των ομιλούντων αυτήν”, αποκτώντας στην πορεία τού χρόνου ακόμα και διαφορετικές  έννοιες ανάλογα με το περιβάλλον είτε το φυσικό είτε το ανθρώπινο.

Παρόλα αυτά, είναι δύσκολο να μην υποστηρίξει κανείς ή και να μη δεχτεί πως η γλώσσα έχει κανόνες που δεν πρέπει να παραβλέπονται καί στην ομιλία, γιατί δημιουργούν προβλήματα ερμηνείας, για το λόγο ότι παρουσιάζονται προβλήματα και  στην κατανόηση των λεχθέντων. Γι’ αυτό το νόημα τής γλώσσας (των λεχθέντων) πρέπει ή είναι ανάγκη να είναι εναργές και να φανερώνει ακόμα και να καθορίζει το πράγμα στο οποίο αναφέρεται.

Το πρόβλημα εμφανίζεται από τη στιγμή που παρεμβαίνουν λέξεις & εκφράσεις που χρειάζονται ανάλυση για να γίνουν κατανοητές ακόμα και να αποδείξουν την ορθότητά τους. Εδώ θα αναφερθούμε και θα προσπαθήσουμε να προσδιορίσουμε την έννοια τής λέξης “φύση”. Θεωρώ λογικό να αρχίσουμε πρώτα από τα χαρακτηριστικά που πρέπει να έχει κάτι φυσικό σε αντιδιαστολή με κάτι μη φυσικό. Δηλαδή ποιά είναι τα κριτήρια  τού φυσικού εν αντιθέσει με το “μη φυσικό”. Αρχικά να πούμε πως, ως φυσικό μπορούμε να χαρακτηρίσουμε κάτι που βρίσκεται μέσα στη φύση και κατ’ επέκτασιν εντός της ανθρώπινης εμπειρίας.

Έτσι σαν “φύση” μπορούμε να χαρακτηρίσουμε το σύνολο των πραγμάτων που υπάρχουν στον κόσμο, στο σύμπαν, δηλ. το σύνολο των εμβίων όντων, αλλά και τα βουνά τα ποτάμια, τα φυτά τα ζώα και βέβαια το περιβάλλον, δηλ. ότι μας περι-βάλλει (σε αντιδιαστολή με τις ανθρώπινες κατασκευές). Εάν όμως θεωρήσουμε ότι “φύση” είναι τα παραπάνω, τότε όλα θα ήταν “φυσικά” και δεν θα  ετίθετο το ερώτημα τί είναι “φύση”. Όταν όμως λέμε ότι τα παραπάνω συμπεριλαμβάνονται στη φύση και άρα είναι φυσικά, τότε γεννάται το ερώτημα τί είναι “υπερφυσικό”;

Στην  ερώτηση αυτή είναι εύκολο να απαντήσει κανείς και να πει, πως υπερφυσικό είναι ο,τιδήποτε βρίσκεται πέραν της φύσης ή δεν βρίσκεται μέσα στη φύση, και γι’ αυτό μπορούμε να το χαρακτηρίσουμε ως υπερφυσικό -μη φυσιολογικό ή και αφύσικο- ασυνήθιστο (ως μη φυσιολογικό), ακόμα και παράξενο, σπάνιο και μοναδικό.

Αντιλαμβάνεται κανείς ότι η χρήση του όρου “φύση” περιλαμβάνει μια πολυσημία ερμηνειών η οποία ωστόσο δεν αποτελεί ασάφεια ούτε και εμπόδιο στην ακριβολογία. Αντίθετα συμβάλλει στην προσπάθεια να διευκρινιστούν πολλά ζητήματα που ανακύπτουν από την αναγνώριση τής πολυσημίας αυτής.

Και για να συνεχίσουμε την περιπλάνηση μας στη φύση τής φύσης, θα πρέπει να πούμε πως η λέξη “φύση” παράγεται από το ρήμα φύω [ρίζα -φυ] που σημαίνει μεταξύ άλλων γεννώ, προέρχομαι από τη φύση ως φυτός δηλ. ο εκ φύσεως πλασθείς. σχ. λ. φύτρα, φυτρώνω, φυτώριο κ.α Απ’ εδώ βγαίνει και η φράση η “φύση τού ανθρώπου” αλλά και η ένταξή του στο φυσικό περιβάλλον ως κοινωνικό όν.

Εάν λοιπόν εκλάβουμε ότι τη φύση αποτελούν το σύνολο των εμβίων όντων, που μέσα σε αυτά είναι και ο άνθρωπος, τότε εξ’ αντιδιαστολής υπάρχει και το “υπερφυσικό”, δηλ.  ό,τιδήποτε βρίσκεται πέραν της φύσης. Έτσι ο θεός ως υπερβατικό – υπερφυσικό ον επειδή βρίσκεται εκτός φύσης, δεν υπόκειται σε φυσική εξήγηση ως κάτι “παρά φύσιν” δηλ. ασυνήθιστο, παράξενο, σπάνιο, μοναδικό.

Αυτός είναι ένας λόγος που η μεταφυσική επιχειρεί να βγάλει τη γλώσσα από το συγκεκριμένο, και να  οδηγήσει τον άνθρωπο να βλέπει τα πράγματα γενικά, αφηρημένα και μονοσήμαντα, και με αυτό τον τρόπο να δίδει στις λέξεις μη φυσική και γι’ αυτό μονομερή ερμηνεία. Ωστόσο, βλέπουμε πλήθος σημασιών τού όρου “φύσις”, που κατ’ ανάγκην δεν οδηγεί στην μονομερή ερμηνεία τού όρου, αλλά στην ερμηνεία και “ανακάλυψη” τής ζωής μέσω της γνώσης τής πολυσημίας των λέξεων, και στην περίπτωσή μας των σχετικών με τη φύση, που δεν αποτελεί κατ’ ανάγκην ασάφεια, αλλά ούτε και εμπόδιο στην ακριβολογία. Μιά “φυσική” και “ιδιαίτερη” λέξη που όχι μόνο μας δείχνει, αλλά και υπερβαίνει το σύνολο των φυσικών γνωρισμάτων και των χαρακτηριστικών ενός προσώπου, είναι η λέξη “φυσιογνωμία” [φύσις + γνώμη & με την έννοια τού προσώπου [προς + ὤψ] η γνώμη τού οποίου μπορεί να χαρακτηριστεί και ως φυσικό δικαίωμα τού ανθρώπου.

Το οποίο θεωρείται απαράγραπτο σύμφωνα με το φυσικό δίκαιο.

Ως τέτοια (φυσικά δικαιώματα) χαρακτηρίζονται το δικαίωμα τής ζωής, της ελευθερίας**, ακόμα και της ισότητας (Unesco).

Όταν αντιμετωπίζουμε τη φύση ανθρωπομορφικά λέμε πως “ η φύση τιμωρεί” ή “η φύση εκδικείται”. Αυτό γίνεται γιατί ο άνθρωπος λογίζεται ως μέρος τής φύσης και ως προς αυτό συμβάλλει ή πρέπει να συμβάλλει στη διατήρηση τής κοσμικής τάξης ως φυσικής ολότητας και όχι να την εκμεταλλεύεται και να την μολύνει, γιατί αυτό είναι α-φύσικο καθώς υπερβαίνει το φυσικό δικαίωμα τού ανθρώπου, που χαρακτηρίζεται από την υπέρβαση τής καθαυτό ζωικής του φύσης, παράλληλα με την ανάπτυξη των σωματικών και των νοητικών ικανοτήτων του.  Παρόλα αυτά, ο άνθρωπος υπερβαίνοντας την ηθική τάξη, θεωρεί τη φύση ως εργαλείο για την επίτευξη των επιδιώξεών του, βλέποντας ακόμα και την οικολογία με βάση το συμφέρον του, δηλ. μη αντικειμενικά, ακόμα και πέραν της ηθικής.

Με βάση τα παραπάνω, αντιλαμβάνεται κανείς πως το πρόβλημα τής μη κατανόησης των φυσικών νόμων είναι αποτέλεσμα τής δικής μας αντίληψης ακόμα και της άγνοιάς μας, και οπωσδήποτε δεν αποτελεί πρόβλημα τής φύσης. Καθότι αυτή μας γέννησε ελεύθερους για να κατανοήσουμε το νόημα τής ζωής μέσω τής εξατομικευμένης - προσωπικής αλλά και κοινωνικής ύπαρξης που μπορεί να οδηγήσει τον άνθρωπο στην ειρηνική συνύπαρξη μέσω της γνώσης και των ανθρώπινων αξιών.
Καταλήγοντας να συμπληρώσουμε πως, η πραγματικότητά μας εξαρτάται από την εμπειρία μας η οποία δεν είναι ανεξάρτητη από την πνευματική, αλλά και την υλική μας σύνθεση. Δηλαδή με το πως διανοούμαστε αλλά και το πως πράττουμε.   
 

(1) Μεταφυσική είναι κάθε γνώση που αναφέρεται όχι στην πραγματικότητα των φαινομένων, δεν εξηγείται από την εμπειρία τού ανθρώπου και βρίσκεται πιό κοντά στη φιλοσοφία. Μη ξεχνάμε ότι ο Αριστοτέλης το έργο του Μετά τα Φυσικά το ονόμαζε Πρώτη φιλοσοφία.

Μεγάλοι φιλόσοφοι υποστηρικτές τού λογικού  θετικισμού τής εποχής μας, υποστηρίζουν πως ένας φυσικός νόμος είναι αληθής, μόνο όταν είναι λογικά επαληθεύσιμος. Τέτοιοι ήσαν ο Βάκων, ο Τζων Λοκ, ο Νέιβιτ Χιουμ κ.α οι οποίοι έτρεφαν μεγάλο σεβασμό στην επιστήμη και τη Λογική ως οπαδοί τού θετικισμού (18ος – 19ος αι.) θεωρώντας τη μεταφυσική παρωχημένο στάδιο γνώσης, εντελώς άχρηστο για τη σύγχρονη έρευνα.  

* Το όνομά του είναι Λούντβιχ Βιτγκενστάιν (1889 – 1951) Ήταν Αυστριακός φιλόσοφος που είχε σημαντική συνεισφορά στη φιλοσοφία τής λογικής, καθώς έπαιξε σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη τής φιλοσοφικής σκέψης.
** Το περιεχόμενο τών δικαιωμάτων αυτών προσδιορίστηκε κατά τον 15ο & 16ο αι.

 

 

 

 

Άλλες απόψεις: Του Κ. Α. Ναυπλιώτη