…πώς να χορτάσει κανείς!

Δευ, 26/03/2018 - 11:23

«λέξις ἐστί φωνή ἐλαχίστη, μέρος λόγου παριστῶσα

καί ἰδίᾳ νοητόν τι ἀποτελοῦσα…»(1)

 

Ο Οδυσσέας Ελύτης στον «Μικρό Ναυτίλο» γράφει πως «…οι λέξεις οδηγούν με ακρίβεια σ’ αυτό που γύρευα…».

Ο άνθρωπος ως «μέροψ» μερίζει (δηλ. διαιρεί) την ὂπα του (δηλ. την φωνή του [ὂψ= φωνή, οφθαλμός] λξκ. Ησυχ.) έτσι παράγει έναρθρους ήχους εν αντιθέσει προς τα ζώα, τα οποία βγάζουν άναρθρες κραυγές (βλ. Αριστοτ. Ποιητική «Τῶν θηρίων εἰσίν ἀδιαίρετοι αἱ φωναί…». Άρα μπορούμε να πούμε ή μάλλον διαπιστώνουμε, πως από τους φθόγγους παράγονται οι συλλαβές και από τις συλλαβές γίνονται οι λέξεις με τις οποίες ο άνθρωπος εκφράζει ή γράφει τα διανοήματα ή τις σκέψεις του. Οι λέξεις βέβαια κουβαλούν μνήμες αρχέγονες με βάση την εννοιολογική σημαντική τους. Γιατί τελικά «Ὁ λόγος, ἐάν μή δηλοῖ, οὐ ποιήσει τό τοῦ ἑαυτοῦ ἔργον» όπ. παρ. Γ 2 149. Παρ’ όλα αυτά σημαντικότατο ρόλο παίζει και η τοποθέτηση των λέξεων κατά την τάξιν η οποία δίδει «ἡδονήν καί πειθώ καί κράτος ἐν τοῖς λόγοις…»*.

Αρχίζοντας από την κοινή έκφραση που περιλαμβάνει τις λέξεις «έφαγα [και] χόρτασα» θα προσπαθήσουμε να σταθούμε μόνο στην εννοιολογική σημαντική** των λέξεων αυτών, και να πούμε πως σύμφωνα με το Ετυμολογικόν το Μέγα (Ε.Μ), η πρώτη τροφή του ανθρώπου «ἀπό δρυῶν» υπήρξε. Δηλ. οι πρώτοι άνθρωποι «φηγόν ἔδοντες ἐν οὒρεσιν» δηλ. έτρωγαν φηγόν ή φαγόν εγεύσαντο πάνω στα βουνά, άρα έφαγον. Και αυτοί ήσαν οι Αρκάδες που ως προσέληνοι προήρχοντο από το γένος των Πελασγών εκ Πελοποννήσου. Και ως αρχαιότατο φύλο υπήρχαν προ της σελήνης***.

Έχουμε λοιπόν το ρήμα ἔδω που σημαίνει τρώγω καθώς και την ἐδωδή δηλ. την τροφή, το φαγητό πρβλ. τα παλαιότερα καταστήματα που πουλούσαν εδώδιμα- αποικιακά. Δεν πρέπει να ξεχνάμε πως τα ιερά δείπνα προς τιμήν του Διός ελέγοντο «ἱερά φαγήσια». Η λέξη χρησιμοποιείται ευρέως από τον Όμηρο βλ. ξ417 «ἔδουσιν ἡμέτερον κάματον» δηλ. τρώνε τον κόπο μας πρβλ. το σημερινό μου ‘φαγε τον κόπο μου∙ όπως το π431 «οἶκον ἂτιμον ἔδεις» δηλ. τον οίκο άτιμα (φερόμενος με ατιμία) τρώγεις. Ακόμα κ143 «καμάτῳ και ἂλγεσι θυμόν ἔδοντες» δηλ. κούραση και πόνο (εσωτερικό) δοκιμάζοντας. σχετ. και το σημερινό μου ‘φαγες τα σωθικά μου.

Με το φαγητό μπορεί να χορτάσει κανείς∙ πράγμα που σημαίνει ότι γεμίζει το στομάχι του τροφή φρ. «έφαγα και χόρτασα». Εύκολα διαπιστώνουμε πως η γλώσσα μας δεν είναι συμβατική (δηλ. μόνο για να συνεννοούμαστε) γιατί υπάρχει λογική σχέση σημαίνοντος και σημαινομένου. Επομένως ο λόγος- η ομιλία απαιτεί σύζευξη με τον Λόγο δηλ. τη λογική. Βλέπουμε λοιπόν, ότι στη γλώσσα είναι ανάγκη να δίνουμε ιδιαίτερη βαρύτητα, με δεδομένο πως, αρχίζοντας από την κατανόηση των λέξεων θα οδηγηθούμε με ακρίβεια σ’ αυτό που γυρεύουμε αφού θα διαπιστώσουμε πως οι μνήμες που αυτή κουβαλάει, την ακολουθούν χωρίς να αλλάζουν την ουσία. Το μόνο που μπορεί να κάμει κανείς σήμερα είναι, μόνο να προσθέσει λέξεις, που, δυστυχώς, βρίσκονται μακριά από τη ρίζα δηλ. την αρχή ή την ουσία του λόγου.

Γιατί σήμερα μπορεί η τροφή να μην είναι (μόνο) βελανίδια****, σιτάρι ή απλό ψωμί. Όμως, είτε αυτή είναι «μπον φιλέ» ή φουαγκρά, σούσι ή δεν ξέρω τι άλλο∙ η γλώσσα «θυμάται» πως ο άνθρωπος κάποτε εχόρταινε με χόρτα, βολβούς, ρίζες και λαχανικά, δεν χόρταινε όμως τρώγοντας…κουτόχορτο! Ενώ ο ίδιος σήμερα ξεχνά πως, ουσιαστικά, προσπαθεί να χορτάσει τρεφόμενος με σάρκες∙ χωρίς ωστόσο να το καταλαβαίνει αφού δείχνει να μην τον ενδιαφέρει το γιατί.

 

(1) Κατά τον Διογένη τον Λαέρτιο διαφέρει η φωνή και η λέξις∙ «φωνή μέν καί ὁ ἦχός ἐστι, λέξις δέ τό ἔναρθρον μόνον» (Ζήνων 57) «…ἡ ἂναρθρος ὤσπερ ἡ τῶν ἀλόγων ζώων…».

* Αν και οι παρατηρήσεις του Διονυσίου Αλικαρνασσέως, στο «Περί συνθέσεως ονομάτων» αφορούν το ηχητικό μέρος του λόγου, εντούτοις, η σημασία των λέξεων είναι απαραίτητη καθ’ ότι προηγείται (προϋφίσταται) για την κατανόηση του λόγου. Βλ. σχόλια, λεξιλόγιο από τον επιμελητή, μεταφραστή και σχολιαστή του έργου Απόστολο Τζαφερόπουλο.

** Είναι φανερό πως ο άνθρωπος δεν χορταίνει μόνο με την τροφή που του «γεμίζει το στομάχι»∙ αλλά και με τον Λόγο ως λογική αιτία που οδηγεί στον στοχασμό και στη σκέψη. Σχετική και η λαϊκή ρήση που μας λέει: ο λόγος σου με χόρτασε και το φαΐ σου φάτο. Μην ξεχνάμε ακόμα πως από τον φλοιό της φηγός – δρυός από την οποία εκτός του ότι τρώγονταν τα βελανίδια κατασκεύαζαν και πινακίδες γραφής∙ όπως δηλώνουν οι λέξεις πίναξ = σανίς πρβλ. «πινακίς του Δισπηλιού της Καστοριάς». Ακόμα και η έκφραση «φύλλο χαρτί» διατηρεί την ανάμνηση του γραψίματος πάνω σε φύλλα δέντρων. «Οἱ Κρήτες λέγουν ὃτι τά γράμματα ὡνομάσθηκαν φοινικήια ἀπό τοῦ γράφειν ἐν πετάλοις φοινίκων» (Σουΐδας).

*** Για την παλαιότητα των Αρκάδων, οι οποίοι με αρχηγό τον Εύανδρο (εὖ + ἀνήρ), ίδρυσαν αποικία γύρο στα μέσα της Β΄π.Χ χιλιετίας στην Ιταλία, διαβάζουμε στον Παυσανία (Αρκαδ. 8,43) «…Εὒανδρον, σταλέντα ἐς ἀποικίαν καί ἂγοντα Ἀρκάδων τῶν ἐκ Παλαντίου στρατιάν, παρά τῷ ποταμῷ Θύβριδι πόλιν οἰκῆσαι∙…»

**** αν και σήμερα τα βελανίδια «επανέρχονται» ως τροφή για τον «πολιτισμένο» άνθρωπο.

Άλλες απόψεις: Του Κ. Α. Ναυπλιώτη