Χίος, Πέμπτη 18 Ιουλίου

Απόψεις για την ελευθερία της σκέψης και τη σημασία των βλακών * στον σύγχρονο κοινωνικό βίο

Κυρ, 19/05/2019 - 16:57

Θα ήταν απλό να πούμε πως: Ελευθερία σημαίνει την κατάσταση ενός ανθρώπου ή λαού που είναι ανεξάρτητος από κάθε είδους καταναγκασμό, ηθικό ή σωματικό. Με άλλα λόγια είναι το δικαίωμα κάθε ατόμου να ζη χωρίς εμπόδια και περιορισμούς και να πράττει κατά  βούληση οτιδήποτε δεν αντιστρατεύεται το νόμο, την ηθική και την ελευθερία τού άλλου(1). Επί του προκειμένου όμως είναι λογικό να γνωρίζει κανείς αυτό που επισημαίνει ο T. H. Huxley ότι “Οι  χειρότερες δυσκολίες για τον άνθρωπο αρχίζουν από τη στιγμή που μπορεί να κάνη ό,τι θέλει**. Όμως δεν πρόκειται περί αυτού. Εδώ θα μιλήσουμε για την ελευθερία τής σκέψης, η οποία όχι για να υπάρξει, αλλά πολύ περισσότερο για να καρπίσει, χρειάζεται το ανάλογο κοινωνικοπολιτικό περιβάλλον και ίσως σε μεγαλύτερο βαθμό το αντίστοιχο πνευματικό. Στο σημείο αυτό θα πρέπει να επισημάνουμε, πως η ελευθερία δεν προσδιορίζεται από κάθε λογής αιτίες· αυτή μπορεί να συνδυαστεί μόνο με τις αιτίες που βρίσκονται μέσα στον άνθρωπο που πράττει όπως ο ίδιος αποφασίζει, έχει την πρόθεση, τη βούληση, και αυτά είναι υπό τον έλεγχό του***. Εμπόδια γι αυτό αποτελούν τα διάφορα ανελεύθερα καθεστώτα (βλ. δικτατορίες κ.α).  Η παρέμβαση των καθεστώτων αυτών έγκειται πολύ περισσότερο- πέραν από τη χρησιμοποίηση της βίας ως μέσον σωφρονισμού- κυρίως στον έλεγχο τής σκέψης, αρχίζοντας από την παιδεία, τον τύπο τα ΜΜΕ κλπ. Θα ήταν παράλογο έστω και να υποθέσει κανείς πως ο έλεγχος αυτός γίνεται μόνο σε τοπικό επίπεδο ή μόνο σε ανελεύθερα καθεστώτα. Αυτό συμβαίνει παγκόσμια, μέσα από διεθνείς οργανισμούς και οργανώσεις οι οποίες όχι μόνο επηρεάζουν, αλλά πολλές φορές προωθούν ακόμα και επιβάλλουν απόψεις και θέσεις αντίθετες με τα τοπικά- εθνικά συμφέροντα και αυτό γίνεται για το “γενικότερο καλό”(!) το οποίο όχι μόνο μπορεί και να υπερβαίνει αλλά να είναι αντίθετο και από το εθνικό. Η λογική όμως αυτή δικαιολογημένα και “εν τοις πράγμασι” δημιουργεί βάσιμες υποψίες ίσως όχι τόσο εθνικής ανεξαρτησίας, αλλά πολύ περισσότερο και χειρότερα, πνευματικής χειραγώγησης, ανημπόριας  και καθυστέρησης. Ωστόσο ο άνθρωπος τής γνώσης δεν χρειάζεται μόνον να αγαπά τους εχθρούς του, χρειάζεται και να ημπορεί να μισεί τους φίλους του. Και στην περίπτωσή μας “φίλοι” είναι αυτοί που μας εκμεταλλεύονται! Βάσιμα όμως μπορεί να υποστηρίξει κανείς πως για να υπάρξει εκμεταλλευτής είναι απαραίτητο να υπάρξει ή να βρεθεί εκμεταλλευόμενος. Ως προς αυτό ας το πούμε καθαρά πως είναι αυτός που βρίσκεται κοντά στην ανάγκη, ή όποιος νομίζει ή πιστεύει πως “έτσι είναι και δεν γίνεται τίποτα” αλλά και αυτός που “άγεται και φέρεται” ανάλογα με το τί πιστεύει πως τον εξυπηρετεί ή ακόμα εκτιμά λάθος το συμφέρον του. Όμως η χειρότερη – αν όχι η μεγαλύτερη- πηγή των εκμεταλλευόμενων είναι οι “εθελοντές βλάκες”(!) οι οποίοι μπορούν  να προωθούνται ακόμα και σε θέσεις εξουσίας. Αυτούς  μπορεί να τους “κατανοήσει κανείς”, αν και αποτελούν πληγή κάθε κοινωνίας, καθώς σε αυτούς στηρίζονται οι κυβερνήσεις… Θα πρέπει ίσως να διευκρινίσουμε πως η βλακεία έχει ή εκδηλώνεται με διάφορες  μορφές και δεν σχετίζεται πάντοτε με την “πνευματική κατωτερότητα του ατόμου”. Ακόμα, για να σκιαγραφήσει κανείς σωστά την έννοια της βλακείας, οφείλει να απορρίψει την άποψη, πως  η βλακεία είναι απλώς ή κυρίως έλλειψη νοημοσύνης. Σε κάθε περίπτωση όμως μπορεί να υποστηρίξει κανείς πως η ευπιστία αποτελεί βλακεία· μια και δεν μπορεί να τεκμηριώσει ή να βεβαιώσει το αντίθετο βάσει αποδείξεων, εκτός από το τυχαίο...  Ακόμα, με την ίδια λογική σκεπτόμενος, δεν μπορεί να επιβεβαιώσει πως τα άλλα άτομα -που προφανώς εμπιστεύεται - είναι έντιμα και συνεπώς ευφυή... αν βέβαια στην περίπτωσή μας ως ευφυΐα μπορεί να χαρακτηριστεί η εντιμότητα.  Ας μη νομίσει όμως κανείς, πως η απάτη οφείλεται στην ευφυΐα· γιατί κάθε άνθρωπος μπορεί να παρουσιάσει ψεύτικα πράγματα σαν αληθινά όπως και ο βλάκας... Όμως κανένας ευφυής δεν μπορεί να έλθει σε συνεννόηση με έναν βλάκα, γιατί “δύο κεφάλια για να συνεννοηθούν πρέπει να είναι ή εξίσου άδεια ή εξίσου γεμάτα”. Δεν προκύπτει λοιπόν από πουθενά πως ο απατεώνας είναι ευφυής και δεν είναι βλάκας, γιατί ο ένας γίνεται ηθοποιός (που βέβαια δεν ποιεί ήθος) και ο άλλος “καραγκιόζης” που μέσω της παραπλάνησης και της εξαπάτησης προσπαθούν να επιτύχουν το σκοπό τους. Επιπροσθέτως ο ευφυής  έχει τη δυνατότητα να χρησιμοποιεί πολλές λέξεις ασαφείς των οποίων το νόημα είναι τόσο δύσκολο για τον βλάκα, όσο εύκολες και κατανοητές είναι οι λέξεις που θα χτυπήσουν ή θα αγγίξουν το συναίσθημά του. Συμπερασματικά, βλακεία ονομάζουμε μια συμπεριφορά που δεν εκπληρώνει μια αποστολή, για την οποία είναι δεδομένες όλες οι προϋποθέσεις εκτός από τις προσωπικές.  Συνήθως ο βλάκας δεν σκέφτεται με το μυαλό αλλά με τις εντυπώσεις, σε συνδυασμό με το ψέμα και τη ραδιουργία. Και πιθανότατα η αντίδρασή του σε ανάλογες περιπτώσεις διατυπώνεται με την έκφραση: “εμένα θα πιάσουν βλάκα!” ή “εμένα θα πιάσουν κότσο!” Αντίθετα βέβαια μπορεί να υποστηρίξει κανείς, πως, “αν δεν υπήρχαν οι βλάκες πως θα ζούσαν οι ξύπνιοι”! ( ξύπνιος ουσιαστικά σημαίνει, ο εκτός ύπνου ευρισκόμενος δηλ. αυτός που δεν κοιμάται ο...ατσίδας!).

Τέλος, το εντυπωσιακό είναι – και  γι αυτό δεν πρέπει να απορεί κανείς- πως οποιαδήποτε χώρα η οποία προοδεύει ή θέλει να προοδέψει, διαθέτει ένα αναπόφευκτο ποσοστό, θα μπορούσε να πει κανείς κρίσιμη μάζα βλακών και ηλιθίων, η οποία ωστόσο δεν είναι δεδομένη προς εκμετάλλευση, όμως είναι ένα αποτελεσματικό εργαλείο των ισχυρών προκειμένου όχι τόσο να βλάψουν τους υπόλοιπους, αλλά κυρίως να επιτύχουν το σκοπό τους.  Αυτό το ποσοστό οι εξουσίες κατορθώνουν να κρατούν υπό έλεγχο, πρώτα για να να διασφαλίζουν τα κέρδη τους και εκ δευτέρου την πρόοδο του κοινωνικού συνόλου.

Μπορεί λοιπόν βάσιμα να υποθέσει, αν όχι να πιστέψει κανείς, πως η σημασία των βλακών είναι τεράστια στον σύγχρονο κοινωνικό βίο, όχι μόνο για τους κρατούντες αλλά και για όλων των ειδών τους βλάκες...

 

* βλάξ· είναι ο ευήθης και αργός και ανόητος, εκ του μαλακός → μαλάξ → μλάξ. Κυριολεκτικώς , “ὁ καταβεβλημένος καί μή δυνάμενος ὀρθούσθαι διά τρυφήν, μαλακίαν (= μαλθακότητα)”. Εὐήθης: κυριολεκτικώς, ο έχων καλόν ήθος, και εκ μεταπτώσεως εννοίας, ο μωρός (ό,τι συνέβη και με την έννοιαν τού “αγαθός”) βλ. Ε.Μ & Ο εν τη λέξη λόγος. Εντούτοις όλα τα είδη των βλακών δεν μπορεί να θεωρηθούν ως πρόσωπα χαμηλής νοημοσύνης· εκτός από εκείνα που δεν μπορούν να διακρίνουν το καλό από το κακό ή την βλαπτικότητα των ενεργειών τους. Αντίθετα υπάρχει και η “ευφυής βλακεία” η οποία δεν έχει ως αντίπαλο τη λογική, όμως συναρτάται απόλυτα με αυτό που νομίζει ο “ευφυής βλάξ” ότι τον συμφέρει.

(1) βλ. λξκ. Αναπτυγμένων Εννοιών Χρίστου Ρώμα εκδ. Επικαιρότητα Αθ. 1984

** βλ. E. R. Dodds “Οι Έλληνες και το παράλογο” εκδ. Καρδαμίτσα Αθ. 1996 σ.147

Επιπλέον χρησιμοποιήθηκαν οι μονογραφίες των: ΡΟΜΠΕΡΤ ΜΟΥΖΙΛ “Περί βλακείας

των εκδόσεων ΟΛΚΟΣ Αθήνα 2003

Carlo M. Cipola “οι βασικοί νόμοι της ανθρώπινης ηλιθιότητας” εκδ. ΚΕΔΡΟΣ Νοέμβ. 2012. “Η τεράστια κοινωνική σημασία των βλακών στο σύγχρονο βίο” - Μελέτη κοινωνιολογική και ψυχολογική εκδ. Σπηλιώτη Αθήνα 1990.

*** βλ. Ο φόβος τής ελευθερίας – Δοκιμές Ανθρωπισμού εκδ. Παπαζήση Αθήνα 1971

knafpl@hotmail.com

Άλλες απόψεις: Του Κ. Α. Ναυπλιώτη