Αλήθεια και ψέμα στην κοινωνική πρακτική (η συμβολή τής γλώσσας)

Κυρ, 29/05/2022 - 19:24

Όπως φαίνεται το ερώτημα “Τί ἐστί ἀλήθεια” δεν απασχολείσαι μόνο τον σκεπτικιστή* Πιλάτο αλλά απασχολεί κάθε σκεπτόμενο άνθρωπο.

Όμως στο ερώτημα αυτό δεν πείρε καμία απάντηση· και παρ’ όλες τις προσπάθειες να απαντηθεί, αυτό εξακολουθεί να παραμένει προκλητικά ανοιχτό. Γιατί οποιαδήποτε προσπάθεια να δοθεί μια τελεσίδικη απάντηση, παραμένει ατελέσφορη αν όχι μάταια. Ωστόσο εκ προοιμίου θα πρέπει να πούμε πως εδώ δεν θα ερευνήσουμε την αλήθεια με βάση την ηθική και την μεταφυσική θεώρηση. Δηλαδή χωρίς τη βεβαιότητα που μας παρέχει η τελεολογική θεώρηση τού κόσμου.

Να σημειώσουμε ακόμα πως η πλάνη και το ψέμα, δηλαδή το ξεγέλασμα, αποτελούν “αυτονόητα χαρακτηριστικά” τής ανθρώπινης φύσης αλλά και της ανθρώπινης φυσικής συμβίωσης. Η συμβίωση αυτή παρουσιάζεται ως κοινωνική ανάγκη· στην εξυπηρέτηση τής οποίας παρεμβαίνει η γλώσσα για έγκυρη συνεννόηση που αποβλέπει στην κοινωνική ειρήνη.  Παρόλα αυτά, η αλήθεια δεν έχει να κάνει με τον ορθό γλωσσικό χειρισμό των κοινωνικών συμβάσεων και θεσπισμάτων, αλλά για καλύψει χρησιμοθηρικές υστεροβουλίες. Ενώ το ψεύδος αντί να συνιστά επιζήμια κοινωνική παράβαση, αποτελεί οντολογικό και ηθικό αμάρτημα. Και για να επανέλθουμε στη γλώσσα να συμπληρώσουμε πως:

Η γλώσσα δεν αποτελεί έγκυρη απεικόνιση μεταφυσικών Ουσιών, αλλά μεταφορική κατασκευή και ελεύθερη ονοματοδοσία κοινωνικών σχέσεων. Έτσι, οι σχέσεις τού ανθρώπου στον κόσμο δημιουργούνται μόνο μέσα από την ανθρώπινη γλωσσική διαμεσολάβηση· και η νομοθεσία  τής γλώσσας ίσως δίνει τους πρώτους νόμους για την εύρεση τής αλήθειας των πραγμάτων. Έτσι, ο άνθρωπος εμφανίζεται ως μεσολαβητής μεταξύ τού άγνωστου και του γνωστού αναζητώντας να μάθει την αλήθεια μέσω της γλώσσας και των αισθήσεων. Ωστόσο η εύρεση τής αλήθειας όχι μόνο είναι αλλά και παραμένει το ζητούμενο· καθώς είναι ένα εξαιρετικά δυσπρόσιτο μέγεθος, και η οδός για να την προσεγγίσει κανείς φαίνεται να είναι είτε πολυσχιδής, είτε ανύπαρκτη. Και γι’ αυτό πρέπει να αναζητηθεί μακρυά από δεσμεύσεις και φιλοσοφικούς μύθους. Σε αντίθεση όμως με την όντως δύσκολη αναζήτηση τής αλήθειας, η γοητεία τού ψεύδους υπερέχει, καθώς αυτό υπήρξε ανέκαθεν συστατικό στοιχείο τής πολιτικής πρακτικής.

Παρά τα αντιθέτως λεγόμενα, σε αυτό όχι μόνο δίδεται έμφαση, αλλά και κυριαρχεί στην Πολιτική, τη Διπλωματία, στην Οικονομία και χρησιμοποιείται αναλόγως των περιστάσεων.

Οι λέξεις “ανιδιοτέλεια” και “ίσα δικαιώματα” πρέπει να θεωρούνται πρόκληση σε όσους απευθύνονται. Αν και η έννοια τής αναλήθειας είναι ότι αυτή δεν έχει την πρόθεση να εξαπατήσει ή να βλάψει· και γι’ αυτό, αυτός που τη διαπράττει δεν λογίζεται ψεύτης**. Αυτή χαρακτηρίζεται ως λόγος αβάσιμος που λέγεται προς ωφέλεια και βελτίωση των όρων ζωής τού ανθρώπου. Γενικά όμως το ψεύδος αντί να εξοργίζει, όχι μόνο  αρέσει, αλλά  μπορεί να πει κανείς πως γοητεύει τις μάζες! Και γι’ αυτό η “γοητεία” αυτή αντί να αντιμετωπίζεται με περίσκεψη και με βάση όχι μόνο την ανάμνηση αντίστοιχων γεγονότων & την αντιμετώπιση ανάλογων περιστάσεων τού παρελθόντος, αυτή επιβάλλεται μέσω των μύθων, και παραδόξως δημιουργεί στην ψυχή τού λαού νέους μύθους, που αποτελούν τη ζωτική λαϊκή δύναμη γι’ αυτόν.

Φαίνεται λοιπόν πως  η ψυχή τού λαού όχι μόνο χρειάζεται το ζωτικό ψεύδος(3), αλλά είναι συνδεμένη με αυτό. Αντίθετα, οι περιγραφές γεγονότων με τη σοβαρότητα και την ακρίβεια  τής επιστημονικής φιλαλήθειας δεν συγκινούν τα πλήθη. Ο άνθρωπος αρέσκεται, ακόμα και σαγηνεύεται από όμορφα λόγια και ωραίες διηγήσεις που μπορεί και να μην είναι αληθινές· απλώς του αρκεί πως αυτές του εξάπτουν τη φαντασία και εμπεριέχουν την όποια μελλοντική ελπίδα (προσδοκία για θετικές εξελίξεις [ρ. ελπίζω]) μέσω μιας μόνιμης προσδοκίας.

Η πίστη στις εξελίξεις αυτές θα είχε νόημα μόνο όταν εγκαταλείψουμε στοιχειωμένες θεωρίες τού παρελθόντος, που δυστυχώς ακόμα παραμένουν και καθορίζουν τις επιλογές μας. Τις θεωρίες αυτές όχι μόνο συντηρούν αλλά και εκμεταλλεύονται οι πολιτικάντηδες*** που πολιτεύονται χρησιμοποιώντας το ΨΕΜΑ, το ΠΑΡΑΜΥΘΙ τον ΕΜΠΑΙΓΜΟ που φτάνει μέχρι και την ΠΡΟΚΛΗΣΗ – προκειμένου να επιτύχουν μέσω της εξουσίας τούς ΙΔΙΟΤΕΛΕΙΣ σκοπούς τους. Αφού πλειοδοτώντας όχι μόνο σε παντός είδους παροχές αλλά και σε κούφια λόγια, δηλ. διαστρέφοντας τήν πραγματικότητα, παραπλανούν και οδηγούν τον λαό μέσω της απάτης στην ψευδαίσθηση τής ίασης μέσω τού Μιθριδατισμού. Δυστυχώς η “παντοδυναμία” όχι μόνο τής Πολιτικής αλλά και των πολιτικών δεν αποβλέπει στη βελτίωση τής ζωής των πολιτών, όπως θα πρέπει να είναι η πραγματική επιδίωξη τής Πολιτικής.

Αντίθετα, λειτουργεί με ιδιοτέλεια δημιουργώντας προβλήματα στους πολίτες στοχοποιώντας και καταγγέλλοντας κάθε σκεπτόμενο άνθρωπο ο οποίος αντιλαμβανόμενος την προσπάθεια εξαπάτησης μέσω στημένων μηχανισμών, ασκεί ριζοσπαστική κριτική σε μιά ονειρώδη προσδοκία που κρατάει ομήρους όσους είναι αιχμάλωτοι των επιθυμιών που δήθεν θα τους οδηγήσουν σε συνθήκες ενός βίου μόνιμης ευημερίας!. Αυτά όμως αποτελούν φενάκη που εγκλωβίζει τον άνθρωπο στον φόβο, η οποία του αφαιρεί τη σκέψη τού αγώνα για μιά καλύτερη επίγεια ζωή έναντι της μόνιμης αναμονής μιάς παραδείσιας ευτυχίας που όμως στερείται λογικής, αφού συνεχώς όχι μόνο διαψεύδεται, αλλά τον εμποδίζει και τον αδρανοποιεί, στερώντας του ακόμα και τη δύναμη να πλησιάσει την αλήθεια ακόμα και να ζήσει τις χαρές τής ζωής, οι οποίες εμπεριέχουν το διονυσιακό στοιχείο παράλληλα με το τραγικό χωρίς όμως την Κάθαρση και το Ἔλεος.

Είναι τόσο προκλητικοί, που εμπεδώνεται πλέον όχι μόνο η αμφιβολία, αλλά και η βεβαιότητα ότι δεν πρόκειται για στιγμιαία λάθη των πολιτικών ηγεσιών αλλά για επιβεβαιωμένη παρακμή. Παράλληλα είναι ανάγκη οι πολίτες να γνωρίζουν πως καμιά λύτρωση δεν προσφέρει ούτε ο θάνατος, αλλά ούτε και βαθύς ύπνος που ζη ο άνθρωπος καθημερινά. Ακριβώς γιατί αυτός είναι ίδιος με τον σαρκικό θάνατο που σημαίνει απώλεια για τους ζωντανούς και δεν μπορεί να την αναπληρώσει οποιαδήποτε φαντασία ή ελπίδα μεταθανάτιας ζωής, αφού πολλοί βιώνουν καθημερινά τη φθορά τής καθημερινής ζωής και προτιμούν να τους γιατρέψει ο θάνατος.

Αυτό μας δείχνει την αναγκαιότητα να αντιληφθεί κάθε άνθρωπος πως είναι “υποχρεωμένος” να ζη σ’ έναν κόσμο μεταφυσικά δομημένο που στηρίζεται στην παραπληροφόρηση στην παραπλάνηση και τη φενάκη, που όμως είναι υποχρεωμένος να τον ανατρέψει. Και αυτό γιατί ο κόσμος αυτός, δυστυχώς, δεν στηρίζεται στη συνειδητή γνώση που  θεμελιώνεται στην κοινωνία και στην προσπάθεια να επιτύχουμε τους στόχους μας μέσα σ’ αυτήν...

Γι’ αυτό πρέπει να μάθουμε πως ο δρόμος τής συνειδητής γνώσης είναι ο γόνιμος για μια ομαλή συμβίωση και δεν αποτελεί κοινωνικό πρόβλημα αλλά αναγκαιότητα στην προσπάθεια όχι μόνο να αποφύγει κανείς την απάτη αλλά και να μη ζη στην αυταπάτη...

Ο δρόμος αυτός δεν πρέπει να στηρίζεται στην υποκρισία, αλλά στη συνειδητή γνώση, για να αποφύγουμε τις αυταπάτες και τις ψευδαισθήσεις που μας εμποδίζουν να βιώσουμε την πραγματικότητα τής ζωής, η οποία στην περίπτωσή μας βρίσκεται στο σταυρό που θα αντιμετωπίσει όποιος μάχεται το ψέμα και την κοινωνική υποκρισία. Αυτόν ακριβώς που όχι μόνο μας δίδαξε ο Σωκράτης, αλλά και σήκωσε πρώτος Εκείνος που διάλεξε το δρόμο της αρετής και τού δίκιου μακριά από ψεύδη και υποκριτικές σκοπιμότητες που οδηγούν σε παρερμηνείες, ηθικολογίες αλλά και σε φανταστικές βεβαιότητες.

Σημειώσεις - συμπληρώματα

* Στους αρχαίους Σκεπτικιστές φιλοσόφους αναφέρονται ο Πύρων από την Ηλεία τής Πελοποννήσου, ο Τίμων από τον Φλειούντα τής Πελοποννήσου και ο Επίκουρος ο Αθηναίος που ήταν και ιδρυτής τής Σχολής του Κήπου. Πίστευε στο “ἐναργές” του λόγου, αφού θεωρούσε ότι αυτό είναι προνόμιο ωρίμου μελέτης “πρός ἁπλᾶ στοιχειώματα καί φωνάς συναγομένων” δηλ. να αναφερόμαστε στα γεγονότα με απλά λόγια μακριά από προκαταλήψεις, αυταπάτες και διαστρεβλώσεις. Να είμαστε “ἀπορρητικοί” και “σκεπτικοί” “καί ἔτι ἐφεκτικοί καί ζητητικοί ἀπό τοῦ οἶον δόγματος προσηγορεύοντο.”  δηλ. οι σκεπτικοί πρέπει να απορούν να είναι διστακτικοί καθώς και να έχουν την τάση να ερευνούν τις αρχές που πρεσβεύουν.

** δηλ. απατηλός, ανακριβής, αβάσιμος λόγος, μη αληθής- ης, ες / επιθ. τριγενές και δικατάληκτο ετυμ. (α στερ. + [α] ληθής - λήθη).
(3) Κατά τον  Ερρίκο Ίψεν, “ζωτικό ψεύδος” είναι ένα ωραίο ψέμα για να καλύψουμε μία οδυνηρή αλήθεια ή μια ανεπιθύμητη πραγματικότητα. Αναρωτιέται όμως κανείς, αν αυτό είναι προτιμότερο από την αναζήτηση τής αλήθειας.
 

* * * (μειωτ. σκωπτ.) Ο επαγγελματίας τής πολιτικής που χρησιμοποιεί ευτελή μέσα (εὖ + τέλος [δαπάνη]) ουσιαστικά ο “φθηνός”. Που για να αναδειχτεί χρησιμοποιεί  εκδουλεύσεις  των εκλογέων του, αναξιόπιστα λόγια και εσκεμμένα ψεύδη  λειτουργώντας δημαγωγικά. Οι δημαγωγοί παρασύρουν τον λαό αποφεύγοντας την “πικρή αλήθεια” λέγοντας ψεύδη εξαπατώντας τον με λόγια προσδοκίας μεγάλων αγαθών και υψηλών στόχων. Σχετικά ο Πλούταρχος στο “Συμπόσιον τῶν ἑπτά σοφῶν” λέει ότι “ τῶν μέν ἀγρίων θηρίων τό φοβερότερον εἶναι ὁ τύραννος, τῶν δέ ἡμέρων ὁ κόλαξ”.  Η λέξη δημαγωγός [ο] ετυμ. από το (δῆμος + ἄγω[οδηγώ]). 
Είναι αναγκαίο να διευκρινίσουμε πως η λ. δημαγωγός αρχικά εσήμαινε οδηγώ τον λαό, τον δήμο. Η διοίκηση τού δήμου ονομάζετο δημαγωγία. Ωστόσο από την αρχαιότητα ακόμα η έννοια τής λέξης απέκτησε κακή σημασία και περιεχόμενο όχι τιμητικό βλ. Αριστοτ. Πολιτικά 4 -4 -28 “ Ἔστι δέ δημαγωγός ὁ τοῦ δήμου κόλαξ”.

 

Άλλες απόψεις: Του Κ. Α. Ναυπλιώτη