Η παρεξηγημένη ηδονή του Επίκουρου

Παρ, 28/12/2018 - 17:02

Στην επιστολή “προς Μενοικέα” ο Επίκουρος αναφέρει πως υπέρτατο αγαθό για τη Φιλοσοφία του είναι η ευχάριστη ζωή που προκαλεί την ηδονή η οποία αφορά όλες τις ψυχικές απολαύσεις, την καλλιέργεια του πνεύματος και την άσκηση της αρετής. Και συνεχίζει: “όταν λέμε ότι σκοπός της ζωής είναι η ηδονή, δεν εννοούμε τις ηδονές του ασώτου και αυτές που βρίσκονται μέσα στις απολαύσεις όπως νομίζουν μερικοί που το αγνοούν και δεν το παραδέχονται ή είναι κακώς πληροφορημένοι. Αλλά εννοούμε να μην πονάει το σώμα και να μην ταράσσεται η ψυχή”. Ιδανικές καταστάσεις για τον άνθρωπο, είναι η αφοβία* και η απονία· και θετικά η ευθυμία, η χαρά, η ευφροσύνη και η απαλλαγή από τον φόβο του θανάτου. Κύρια προσπάθεια τού ανθρώπου πρέπει να είναι η απολύτρωση από τον πόνο, η οποία εξασφαλίζει μία παθητική ηδονή.

Οι επιθυμίες κατά τον Επίκουρο είναι δύο ειδών· οι φυσικές και οι κενές δηλ. οι μάταιες, ανόητες και άδειες περιεχομένου. Αυτές χωρίζονται σε φυσικές και αναγκαίες στις οποίες είναι η επιθυμία για νερό, αλλά και οι φυσικές αλλά όχι αναγκαίες όπως η επιθυμία για εκλεκτά φαγητά, μεγάλα και πολυτελή σπίτια.

Σ’ αυτές ακολουθούν οι μη φυσικές και μη αναγκαίες δηλ. αυτές που προέρχονται από την ανθρώπινη ματαιοδοξία λ.χ η επιθυμία για κοινωνική άνοδο και προβολή όπως και αυτές για στεφάνια και αναθέσεις ανδριάντων. Εκτός όμως απ’ αυτές τις ηδονές, να αναφέρουμε και αυτές που νοιώθουν οι άνθρωποι όταν μπορούν και ικανοποιούν τις ανάγκες και τις υποχρεώσεις τους.

Ωστόσο ο Επίκουρος δεν παρουσιάζεται αρνητικός ως προς τις ηδονές που προκαλούνται από τις αισθησιακές απολαύσεις  ούτε και βρίσκει στην ερωτική πράξη τίποτα το επιλήψιμο, όταν οι ηδονές αυτές δεν παραβαίνουν τους νόμους αλλά ούτε και καταπατούν τα χρηστά ήθη· και επιπρόσθετα δεν προξενούν λύπη ούτε και πρόβλημα σε κανέναν από τους κοντινούς. Τότε και η απόλαυση** αυτή συμβάλλει στην ευτυχία μια και είναι συνυφασμένη με την ευχάριστη ζωή.

Η ευχάριστη ζωή μάς ωφελεί· γι αυτό και ο άνθρωπος αποφεύγει τον πόνο και αναζητά την ηδονή όπως και κάθε ζώον “φυσικώς και αδιδάκτως το ζώον φεύγει μεν την αλγηδόνα διώκει δε την ηδονήν...”

Μέσα στις τέσσερις έννοιες της ευτυχίας που μας έδωσε ο Επίκουρος, εκτός από την ελευθερία την αταραξία και τη φιλία, την σημαίνουσα θέση κατέχει η ηδονή η οποία είναι αναγκαία για το κατά φύση εὖ ζῆν. Πιστεύοντας πως “κακόν ανάγκη αλλ’ ουδεμία ανάγκη ζην μετ’ ανάγκης”. Και ο Επίκουρος τοποθετούσε την ηδονή στις φυσικές και αναγκαίες επιθυμίες που πρέπει να ικανοποιεί ο άνθρωπος για να είναι ευτυχισμένος. Η επίτευξη ηδονικού βίου γι αυτόν είναι αυτοσκοπός ο οποίος ασφαλώς έχει ωφελιμιστική βάση και ενώ δεν επιβάλλεται έξωθεν, συμβάλλει τα μέγιστα στην ψυχική ισορροπία όπως ακριβώς η φρόνηση και η νηφαλιότητα.
Ο Επικούρειος άνθρωπος πιστεύει στην ανάγκη της κοινωνικής συμβίωσης, αν και ο ίδιος επιδιώκει να περνά “λάθε βιώσας” δηλ. απαρατήρητος, ζη χαρούμενα και φιλοσοφεί επιδιώκοντας την ευδαιμονία μέσω της χαράς που προσφέρει κάθε στιγμή της θνητής ζωής του. Γιατί αυτός που αναβάλλει τη χαρά πεθαίνει πνιγμένος στις ασχολίες χωρίς να έχει ζήσει. Γιατί και μόνο η σκέψη του θανάτου είναι αυτή που δίνει νόημα στη ζωή και κάνει κάθε στιγμή της πολύτιμη και ανεπανάληπτη.
Αν και ο Επίκουρος πίστευε στην ευδαιμονία – ευτυχία του ανθρώπου θεωρώντας ως κυρίαρχο στοιχείο της την ηδονή, εν τούτοις δεν πίστευε σε ιδανικές πολιτείες μαζικής ευτυχίας, αλλά σε ευτυχισμένα άτομα. Γιατί ακριβώς οι άνθρωποι διαφέρουν μεταξύ τους και ως προς τη δικαιοσύνη, την αγάπη, τις πεποιθήσεις ακόμα και τα προσωπικά τους συμφέροντα. Ο ίδιος εκτιμά πως δεν υπάρχουν “αναλλοίωτες αλήθειες” ούτε στη ζωή αλλά ούτε και σε καμιά άλλη ζωή οι οποίες αποπροσανατολίζουν τους ανθρώπους και δεν τους αφήνουν να ζήσουν αποφεύγοντας τον πόνο και τη δυστυχία της ζωής. Ενώ είναι αναγκαίο να επιδιώκουν να ζουν ουσιαστικά  ή φροντίζοντας να ζήσουν έναν ευδαίμονα βίο, που δεν θα στηρίζεται στις τιμές και στα πλούτη για τα οποία πρέπει να αδιαφορεί κανείς προκειμένου να κατακτήσει την αταραξία που οδηγεί στην ευτυχία και την υγεία της ψυχής του. Η αταραξία αυτή σχετιζόταν ή μάλλον προϋπέθετε την τέχνη τού ζην. Και ο Επίκουρος γνώριζε καλά την τέχνη αυτή η οποία βέβαια δεν μπορεί να επιτευχθεί με τη μοναχική ζωή. Γι αυτό στη διδασκαλία του επεδίωκε τη συντροφικότητα και τη φιλία. Αυτήν όμως, όπως και τη συντροφικότητα, τις γεννούν οι συνθήκες τής ζωής και οπωσδήποτε συμβάλουν στη διαμόρφωση των συνθηκών της ως στοιχεία των ηδονών τής ζωής. Ο Κικέρων μάς λέει σχετικά με τον Επίκουρο: “Σας φαίνεται πως ο Επίκουρος δεν είναι τόσο μορφωμένος; Αυτό συμβαίνει γιατί σύμφωνα με την κρίση του δεν μετράει κανένα είδος μάθησης που δεν συνεισφέρει στην τέχνη του να ζεις ευτυχισμένος...” . 

Κυρίαρχο στοιχείο της τέχνης αυτής είναι η θεραπεία που απαλλάσσει την ψυχή από τα πάθη, δηλ. η κατάκτηση της ευδαιμονίας· η οποία βρίσκεται μακριά από τους παραπλανητικούς στόχους που μας επιβάλλουν οι διάφοροι μηχανισμοί παραγωγής επιθυμιών και αναγκών που ουσιαστικά δεν προσφέρουν την ευτυχία.

Ο Επίκουρος και οι Επικούρειοι αναγνωρίζουν ότι είναι δίκαιο και φυσικό να απολαμβάνουμε τα αγαθά και τις χαρές της ζωής, αρκεί να μην επιλέγουμε μια οποιαδήποτε ηδονή, αλλά αυτές που μας οδηγούν στην αταραξία και τη γαλήνη της ψυχής.

Δυστυχώς στις μέρες μας έχουμε συνδέσει την ηδονή μόνο με τις σαρκικές απολαύσεις τού sex , του φαγητού και του πιοτού, στοιχεία όμως που βρίσκονται στην αρνητική πλευρά της ηδονής. Αντίθετα, ο φιλόσοφός μας τοποθετεί την ηδονή μακριά από τη λογική των ασώτων*** που κατέχονται από υπερβολικές επιθυμίες και όχι απ’ αυτές που στηρίζονται στη φρόνηση και στη γνώση που εξασφαλίζουν την ηδονή η οποία όμως χωρίς να αποκηρύσσει τις σαρκικές ηδονές οδηγεί στην ψυχική γαλήνη και τη σύμμετρη ζωή.

Την ευδαιμονία και την Ηδονή δεν μπορεί κανείς να την αναζητήσει μέσα στον πόνο και στη δυστυχία βασανιζόμενος σ’ όλη του τη ζωή, για να γνωρίσει την ευτυχία.  Αντίθετα η πορεία αυτή θα έχει ως κατάληξη να τον προλάβει ο θάνατος που είναι ανυπαρξία και όχι  θεία τιμωρία. Ο φόβος τού θανάτου είναι αρκετός για τους Επικούρειους και δεν χρειάζεται να προσθέσουμε και τον τρόμο της αιώνιας δοκιμασίας.  Αυτό κατάλαβαν ο Επίκουρος και οι Επικούρειοι. Δηλαδή ότι είναι δύσκολο να ζει κανείς ευτυχισμένος, όταν φοβάται μήπως ξεστρατίσει από το δρόμο που οδηγεί στον Παράδεισο και βρεθεί ως αμαρτωλός να οδηγείται στον Άδη μέσω του Αχέροντα στην αιώνια τιμωρία. 

 

* Αφοβία = γενναιότητα, τόλμη και θάρρος / άφοβος (α στερ. + φόβος) σχετ. αδεής (α στερ. + δέος) = ατρόμητος, γενναίος.

** απόλαυση (η) ρ, απολαύω, τέρψη ρ. τέρπω = μεγάλη ευχαρίστηση, ηδονή ρ. ήδομαι= ευχαριστιέμαι, χαίρομαι πολύ, σαρκική απόλαυση.

*** Άσωτος (α στερ. + σώζω) ο ακόλαστος (α στερ. + κολάζω), ο ασελγής (α στερ. + θέλγω δηλ. αυτός που περνά τη ζωή του απελευθερωμένα, ο παραλυμένος ο διεφθαρμένος.

 

Βοηθήματα – πηγές

Χ. Θεοδωρίδη ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ η αληθινή όψη του αρχαίου κόσμου

Διογένης Λαέρτιος “Βίοι Φιλοσόφων

Επίκουρος – Κύριαι Δόξαι, Επιστολή προς Μενοικέα, Επιστολή προς Ηρόδοτο
Περί Φύσεως, Διογένης Οινοανδέας – αποσπάσματα, Λουκρήτιος – αποσπάσματα

 

knafpl@hotmail.com
 

Άλλες απόψεις: Του Κ. Α. Ναυπλιώτη