Χίος, Πέμπτη 14 Νοεμβρίου

Η συμβολή τής φιλοσοφίας στην πνευματική καλλιέργεια του ανθρώπου

Πέμ, 07/11/2019 - 07:52

 

Η λέξη «ιδέα» ως αντικείμενο τού νού μπορεί να χαρακτηριστεί ως κρίση, γνώμη, εκτίμηση και είδηση ασαφής. Ως εκ τούτου η ερμηνεία τής λέξης είναι πλατειά και πολύπλευρη∙ αφού φτάνει μέχρι την περιοχή τής μεταφυσικής. Μπορεί η φιλοσοφία να αποσκοπεί στην αναζήτηση των γενικών νόμων της πραγματικότητας, ταυτόχρονα όμως, έχει και ένα συγκεκριμένο αντικείμενο. Έτσι έχουμε, φιλοσοφία της ιστορίας, φιλοσοφία της ζωής, της εργασίας, της γνώσης κλπ. Εδώ όμως θα προσπαθήσουμε να πλησιάσουμε την φιλοσοφία της παιδείας. Επειδή ακριβώς το θέμα είναι τεράστιο, δεν είναι δυνατό στο πλαίσιο ενός  άρθρου να ασχοληθεί κανείς λεπτομερειακά, πόσο μάλλον να καλύψει την ευρύτητά του. Έτσι θα μας απασχολήσει η ιδέα της προόδου στην παιδεία η οποία κατά τον σοφιστή Πρωταγόρα χαρακτηρίζεται ως «ἔντεχνος σοφία» και είναι έμφυτη στους ανθρώπους. Βλέπουμε λοιπόν, πως ο άνθρωπος-σύμφωνα με τη θεωρία του Πρωταγόρα- συνεχώς πορεύεται μιά πορεία εξέλιξης και δημιουργίας∙ αφού ο ίδιος πίστευε πως: «πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος» (Πλατ. «Κρατύλος») δηλ. για όλα τα ζητήματα, άρα και για την ηθική[1], εκτιμητής αλλά και διαμορφωτής είναι ο άνθρωπος. Αυτή η άποψη – θέση υποστηρίζει ότι η ανθρώπινη φύση έχει μέσα της τη δυνατότητα ακόμα και για ηθική πρόοδο, την οποία όμως πρέπει να την αναπτύξει με την αγωγή, την εκπαίδευση και την πείρα. Αν τα ουσιώδη και πρωταρχικά ηθικά πρότυπα, που είναι έμφυτα σε όλους τους ανθρώπους, παραμένουν τα ίδια και μετατρέπονται σε ένα σύνολο σταθερών κανόνων και ηθικής, τότε, ενισχύεται η ελπίδα μας για τη δυνατότητα ύπαρξης δίκαιων κοινωνιών.
Ας επανέλθουμε όμως στην παιδεία ως «ἔντεχνον σοφία», και να πούμε πως το σχολείο δεν πρέπει να μεταδίδει γνώση για χάρη της γνώσης, αλλά μέσα από την έντεχνον σοφία να μεταδίδει τρόπους σκέψης, πέραν του να κάνει τους ανθρώπους κυβερνήσιμους, να τους προσανατολίζει στην κριτική  σκέψη μέσω του αναστοχασμού ο οποίος  θα διαχωρίζει την αναπαραγωγή μέσω της αριστείας, και θα ισχυροποιεί την μεταδιδόμενη γνώση όχι ως αντικείμενο αποκλειστικά της φιλολογίας*, αλλά γενικά της φιλοσοφίας. Έτσι μόνο θα αποφύγουμε την αναπαραγωγή, και θα εκτιμήσουμε τη μόρφωση ως θεσμό στη διαμόρφωση του σύγχρονου πολιτισμού∙ μια και αυτή γίνεται περισσότερο με την επίδραση του έντυπου και του ηλεκτρονικού τύπου** κλπ. Έτσι πηγαίνοντας στο σήμερα να πούμε, πως δεν μπορεί να λειτουργήσει συγκροτημένη παιδεία χωρίς τα θεμέλια που είναι το Δημοτικό και το Γυμνάσιο – Λύκειο. Απ’ εδώ πρέπει να αρχίσει να δίδεται το νόημα  της παιδείας, το οποίο θα έχει στόχο που θα επιτυγχάνεται μέσω της προσπάθειας και της δημιουργίας κριτικής σκέψης. Για να γίνει όμως αυτό, είναι ανάγκη να κατανοηθεί από τον διδάσκοντα, πως εκτός από την γνώση του αντικειμένου διδασκαλίας, βασικότατο ρόλο θα παίξει η παιδεία[3] (του ιδίου), η αγάπη και η συνειδητοποίηση τής κοινωνικής του αποστολής. Έτσι ο μαθητής δεν θα ακούσει ποτέ από το στόμα τού δασκάλου «εγώ τα είπα κι όποιος κατάλαβε, κατάλαβε»!
Όμως –δυστυχώς- εν ονόματι του λαϊκισμού και του συνθήματος «παιδεία για όλους», ξεφύγαμε (καλώς) από το παλιό πρότυπο της «παιδείας των αρίστων» δημιουργήσαμε όμως την παιδεία του πάτου και των αχρήστων, η οποία γνωρίζει μόνο δικαιώματα και όχι καθήκοντα και υποχρεώσεις. Ωστόσο, αν ως «πρόοδος» εννοούνται μόνο τα δικαιώματα, τότε μπορεί να πει κανείς πως απουσιάζει ο στόχος, που βέβαια δεν επιτυγχάνεται μέσω της ελάσσονος προσπαθείας.
Προκειμένου λοιπόν να βρούμε τον καλύτερο τρόπο αντιμετώπισης του προβλήματος της παιδείας, σημαντικότατη βοήθεια θα μας προσφέρει ο αναστοχασμός μέσω της φιλοσοφίας. Έτσι, η φιλοσοφία μπορεί σήμερα να αποτελέσει και να παραμείνει το σταθερό πρότυπο για την κάθε ανθρώπινη αναζήτηση. Η φιλοσοφία είναι ικανή να πλησιάσει την πραγματικότητα περισσότερο από τους επιστήμονες και τους επιπόλαιους*** ανθρώπους ακόμα και απ’ αυτούς που διδάσκουν «με την κιμωλία στο χέρι»!, γιατί ο φιλόσοφος ή εν πάση περιπτώσει ο σκεπτόμενος άνθρωπος, γνωρίζει περισσότερο από τον καθένα πως, η πραγματικότητα δεν είναι μόνο ότι πέφτει στην προσωπική αντίληψη τού καθενός, αλλά ούτε και δέχεται σαν πραγματικότητα αυτή που του δείχνουν οι άλλοι. Έτσι μπορεί κανείς να υπερβεί την άποψη, πως το συγκεκριμένο και επιστημονικά αποδεδειγμένο είναι αυτό που προσδιορίζει την πραγματικότητα. Παράλληλα όμως να υποστηρίξει πως η μεγαλύτερη συνεισφορά της φιλοσοφίας έγκειται στην πνευματική καλλιέργεια του ανθρώπου.
Τέλος να επισημάνουμε πως η φιλοσοφία ως «γενική επιστήμη» δεν αφορά μόνον τα μεγάλα προβλήματα της ανθρώπινης ύπαρξης, αλλά διαμορφώνει και απόψεις που αφορούν την πορεία της σημερινής πραγματικότητας.   

Σημειώσεις - συμπληρώματα

[1] ως αποτέλεσμα του έθους, δηλ. της συνήθειας, η οποία μέσω του χαρακτήρα διαμορφώνει τον άνθρωπο ως ηθικό, ηθικολόγο, ηθοποιό…
* Ας μου επιτραπεί να αναφέρω εδώ, πως ακόμα και το «παρωχημένο σύστημα γραφής» με τους τόνους και τα πνεύματα, τα μακρά και τα βραχέα, παρόλο που τα θεωρούσαμε δύσκολα και περιττό βάρος, εν τούτοις «ακόνιζαν το μυαλό» και τη σκέψη, με αποτέλεσμα από το 1982 και μετά οι νέοι να δυσκολεύονται να κατανοήσουν ακόμα και τον Παπαδιαμάντη! Ωστόσο, εκτιμώ πως δεν έφταιγαν όλα τα παρωχημένα, αλλά η επιδίωξη του σχολείου, που  μέσω του τρόπου διδασκαλίας, αποσκοπούσε – όπως προαναφέραμε- όχι στις έννοιες των αρχαίων κειμένων και στην διαμόρφωση κριτικής σκέψης, αλλά και της ετυμολογικής προέλευσης και συσχέτισης των αρχαίων λέξεων με τις σημερινές, αντίθετα, δημιουργούσε μέσω μιας άλλης λογικής την απέχθεια και τον φόβο που οδηγεί στην οπισθοχώρηση! Παράλληλα να επισημάνουμε, πως δεν θα πάμε μπροστά  ούτε με τις αποβολές και τα χαστούκια, που ευτυχώς καταργήθηκαν, αντίθετα όμως είναι ανάγκη να καταλάβουν τα παιδιά – οι νέοι, μέσω του τρόπου διδασκαλίας, ότι τα χαστούκια της ζωής δεν καταργήθηκαν! Πράγμα που βέβαια δεν θα κατανοηθεί ούτε και θα επιτευχθεί με το…μείον της εισόδου  στα…ΑΕΙ(!). Αυτό που είναι βέβαιον ότι θα επιτευχθεί, είναι  το μείον στα θυλάκια των φιλόδοξων γονιών.
Όμως τότε θα είναι αργά…                                                                                              
[3] Αντί της λέξης παιδεία, μπορεί να χρησιμοποιήσει κανείς και τη λέξη μόρφωση. Ακριβώς γιατί δίνει μορφή, διαμορφώνει και διαφοροποιεί τον νέο από τα τετράποδα ζώα μέσω της μάθησης. Ενώ χωρίς την διαμορφωτική δύναμη της παιδείας, θα επικρατούσε το χάος και η αταξία στον κόσμο. Τώρα, αν σήμερα παρά την άνοδο του μορφωτικού επιπέδου γενικά επικρατεί το κοινωνικό χάος, αυτό δεν είναι πρόβλημα αμορφωσιάς, αλλά συμφερόντων αυτών που διαμορφώνουν τις τύχες του κόσμου και των κολάκων τους μέσω του «σχεδίου μάσα».                              
** Αυτά είναι τα λεγόμενα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης (Μ.Μ.Ε) τα οποία επιδιώκουν όσο το δυνατόν  μεγαλύτερη ακροαματικότητα, αδιαφορώντας για την ποιότητα και την αλήθεια. Γι αυτό και παρουσιάζουν βλακώδεις  σειρές, οικογενειακά δράματα, κουτσομπολιά, ανόητες συζητήσεις, συγκρούσεις, αντιπαραθέσεις, υπερβολές κλπ. Είναι γνωστό πως η ποιότητα έχει πάντα μικρή τηλεθέαση και ως εκ τούτου λίγες διαφημίσεις. Επομένως η ποιότητα είναι ασύμφορη για τα αφεντικά και τους διαφημιστές. Και η δικαιολογία ότι κάτι είναι πραγματικό, επειδή το «έδειξε» ή το «είπε» η τηλεόραση έχει ελάχιστη αξία.
*** Επιπόλαιος χαρακτηρίζεται αυτός που δεν ερευνά ή δεν ελέγχει μία άποψη ρ. επί- πέλω και επί- πέλομαι = ευρίσκομαι στην επιφάνεια (πρβλ. επιπόλαιο τραύμα), επέρχομαι, ενσκήπτω, υπάρχω.

knafpl@hotmail.com

Άλλες απόψεις: Του Κ. Α. Ναυπλιώτη