Ό,τι μπόρεσα να εννοήσω από ένα Ποίημα

Παρ, 04/11/2022 - 19:24

Πριν από αρκετά χρόνια μου γεννήθηκε η περιέργεια ή αν θέλετε θέλησα να μάθω τί είπαν οι Προσωκρατικοί φιλόσοφοι πέραν από τα γνωστά… γυμνασιακά! Εκτός από την αγορά βιβλίων σχετικών με το θέμα, έψαξα και στο διαδίκτυο όπου τυχαία βρήκα “Το Ποίημα” του Παρμενίδη. Είναι φανερό πως απόρησα γιατί δεν γνώριζα πως ο φιλόσοφος ήταν και ποιητής.
Ομολογώ πως, από την όχι και τόσο επισταμένη μελέτη του Ποιήματος αυτού ανακάλυψα τον βαθύ στοχασμό τού μεγάλου φιλοσόφου. Γι’ αυτό θα προσπαθήσω – όσο μπόρεσα να εννοήσω – να αναφερθώ σε ελάχιστα σημεία  που προκαλούν το ενδιαφέρον σε κάθε ενδιαφερόμενο ερευνητή.
Στον στίχο 35 διαβάζουμε “ταυτόν δ’ εστί νοείν τε και ούνεκεν έστι νόημα...”
δηλ. το ίδιο είναι το νοείν και εκείνο για το οποίο υπάρχει νόημα...” γιατί χωρίς το Ον* (δηλ. το υπάρχον) για το οποίο λέγεται, δεν θα βρείς το νοείν. Το Είναι αναφέρεται στην ύπαρξη και ταυτίζεται με τη φύση γι’ αυτό και αποτελεί μιά αλήθεια. Άρα το Είναι υπάρχει. Οι μόνος νοητός δρόμος τής έρευνας είναι, ένας, το Είναι· και ο άλλος δεν υπάρχει. Ακριβώς γιατί το Είναι εστί, το μη Είναι ούκ έστι. Και όχι μόνο δεν είναι, αλλά δεν μπορεί ούτε και να νοηθεί. Γιατί χωρίς το Ον (το υπάρχον) για το οποίο λέγεται δεν θα βρείς το νοείν. Άρα σύμφωνα με τον φιλόσοφό μας “το γαρ αυτό νοείν εστίν τε και είναι” δηλ. το νοείν και το Είναι είναι το ίδιο. Έτσι, φαίνεται πως ο πυρήνας τής σκέψης τού Παρμενίδη είναι πως εκείνο που μπορείς να διανοηθείς, υπάρχει. Άρα  το μη Είναι δεν είναι δυνατόν ούτε να νοηθεί “ούνεκεν έστι νόημα”. “Η δε κρίσις περί τούτων εν τώδ’ έστιν” η απόφασή μας εξαρτάται από τούτο “έστιν ή ούκ έστιν” δηλ. είναι ή δεν είναι.

Ο δρόμος τού μη Είναι, είναι μονοπάτι αγνωσίας, γιατί δεν μπορείς να γνωρίσεις το μη Ον, αλλά ούτε και να το εκφράσεις. Μόνο μέσα στο ον (δηλ. σ’ αυτό που υπάρχει) μπορείς να βρείς νόημα “έστι νόημα”. Και στον VII στίχο γράφει...δεν θα σου επιτρέψω να σκεφτείς ή να πείς “εκ του μη όντος”. Γιατί  ούτε να λεχθεί ούτε να νοηθεί είναι δυνατόν αυτό που δεν είναι. Στίχος  VIX: Κάποια πράγματα λοιπόν έγιναν “κατά δόξαν” δηλ. σύμφωνα με τις δοξασίες των ανθρώπων και οι άνθρωποι “κατέθεντ’ επίσημον εκάστω” δηλ. καθιέρωσαν ένα όνομα διακριτικό για το καθένα.
Η δόξα των θνητών σύμφωνα με τον Παρμενίδη είναι μία πλάνη (δοκέω σημαίνει φαίνεσθαι) και στην περίπτωσή μας αυτό είναι το φαίνεσθαι τής φήμης δηλ. μιάς άποψης. Φαίνεται πως ο Παρμενίδης διακρίνει δυό κόσμους, αυτόν της δόξας και τον κόσμο τού Είναι. Και ο άνθρωπος βρίσκεται ανάμεσα στο Είναι και στο φαίνεσθαι. Η μοίρα όμως τού ανθρώπου είναι η μοίρα τού όντος η οποία στέκεται κοντά στην αλήθεια δηλ. στη βεβαιότητα τού Είναι, καθώς είναι αυτό για το οποίο οι άνθρωποι έχουν ή πρέπει να είναι πεπεισμένοι δηλ. να έχουν τη βεβαιότητα ότι είναι αληθινό “...όσσα** βροτοί κατέθεντο πεποιθότες είναι αληθή...”

Μετά από αυτά τα ελάχιστα αναρωτιέται κανείς, πώς θα ήταν σήμερα ο κόσμος αν αυτοί οι τέσσερις πέντε άνθρωποι δεν είχαν υπάρξει. Γιατί εύλογα υποστηρίζει ο αείμνηστος  Δάσκαλος Λιαντίνης πως η φιλοσοφία σταμάτησε στους Προσωκρατικούς, γιατί αυτοί δημιούργησαν “αυτογέννητη γνώση”. Πως θα ήταν ο κόσμος σήμερα χωρίς τον Ηράκλειτο και τον Παρμενίδη, τον Αναξαγόρα, τον Δημόκριτο αλλά και όλους τους Προσωκρατικούς, πάνω στους οποίους “πάτησαν” και στάθηκαν οι Μετασωκρατικοί όπως ο Πλάτων ο Αριστοτέλης και πολλοί άλλοι για να προάγουν τη σκέψη.  
 

* ον (το), ουδέτερο τής μετοχής τού ρ. ειμί (ών, ούσα, ον). Η γραφή με κεφαλαίο Ο είναι απλά πρακτική και απέχει από τη δογματική ερμηνεία του όρου. Το ίδιο ισχύει και για το Είναι το οποίο αντιπροσωπεύει την εμπειρική διάσταση τού κόσμου.

** φήμη, λόγος
 

knafpl@hotmail.com

Άλλες απόψεις: Του Κ. Α. Ναυπλιώτη