Χίος, Δευτέρα 18 Νοεμβρίου

Φιλοσοφική θεώρηση του ηθικού νόμου (προσπάθεια προσέγγισης)

Κυρ, 15/09/2019 - 07:42

 

Το κείμενο που θα ακολουθήσει σκοπό έχει απλώς να θίξει και όχι να εμβαθύνει επί του θέματος. Εξ’ άλλου θα ήταν αδύνατο να γίνει αυτό μέσα από τις (φιλόξενες) διαδικτυακές «απόψεις». Αρχίζοντας από τους προσωκρατικούς, να πούμε πως αυτοί θεωρούν τη φύση μεγάλο δάσκαλο ακόμα και της ηθικής∙ διδάσκοντας ότι η φύση «οὐδέν μάτην ποιεῖ» (βλ. Αριστοτ. «Πολιτικά» Α 1253 α10). Και ο Ηράκλειτος μιλώντας για την πολιτική ηθική φιλοσοφία, σημειώνει πως «πολλοί κακοί, ὀλίγοι δέ ἀγαθοί». Κατά την κλασική ελληνική εποχή βλέπουμε πως η έννοια της ηθικής συνεχίζει μέσω των μύθων (βλ. Ηρακλής, Θησέας). Όμως από την εποχή του Σωκράτη αρχίζει ο ορθολογιστικός στοχασμός. Ο ίδιος διδάσκει πως η ηθική είναι γνώση, εκφράζοντας τη θέση «Οὐδείς ἑκών κακός». Την ίδια περίοδο οι Σοφιστές ισχυρίζονταν ότι, ηθικό είναι ό,τι προάγει την ατομική ευτυχία. Κατά τους Χριστιανικούς χρόνους η ηθική σχετιζόταν με το «δουλεύειν Θεῷ ζῶντι» (Α΄ Θεσ. 1, 10) θέτοντας την αγάπη ως υπέρτατη ηθική αξία. Κατά την περίοδο τού διαφωτισμού, προεξάρχοντος του Καντ η ηθική αποτελεί θέμα της φιλοσοφικής σκέψης… Κατά  μίαν άποψη, η ηθική είναι σχετική έννοια η οποία έχει σκοπό να εξυπηρετήσει αλλά και να δικαιολογήσει ατομικά ή και ταξικά συμφέροντα. Στην περίπτωση αυτή έχει σχέση με την εξυπηρέτηση των αναγκών του βίου, και γι αυτό σχετίζεται με τον ωφελιμισμό∙ χωρίς να παραβλέπει κανείς ότι, συμβάλει στην διαμόρφωση της προσωπικότητας τόσο τού ατόμου, όσο και των κοινωνιών. Ωστόσο, πρέπει να διακρίνει κανείς την «ηθική του οίκτου» (βλ. παρακάτω) από το αντικειμενικό κριτήριο και το καθολικό κύρος τού ηθικού Νόμου, ο οποίος ορίζει τί είναι ηθικό και τι όχι. Διαβάζοντας τον Αριστοτέλη βλέπουμε, πως, συσχετίζοντας τον αλτρουισμό με την ηθική, λέει, πως αυτός «είναι στον ίδιο βαθμό  λανθασμένη προκατάληψη με τον εγωισμό». Και «ηθική του οίκτου» κατά την άποψη αυτή «θέλει να λύσει το πρόβλημα προσωρινά, και εκ των ενόντων να «κουκουλώσει» μια κοινωνική αταξία».       
 Παρ’ όλα αυτά η εκτίμηση ή αν θέλετε η αποτίμηση μιας πράξης ως ηθικής ή όχι, δεν πρέπει ή δεν είναι αναγκαίο να περνά μέσα από τους κρησάρα της χριστιανικής λογικής. Προς τούτο είναι σημαντικό να γνωρίζουμε πως η ηθική βούληση δηλ. η ηθική του καθήκοντος είναι αυτή που προσδιορίζει μια πράξη ηθική ή όχι, και ΟΧΙ το ενδεχόμενο απολαβών ή αποτελεσμάτων (σε κάθε περίπτωση προσωρινών ή και ανύπαρκτων - φανταστικών)  που απορρέουν από αυτήν*. Η βούληση πρέπει να είναι αυτή καθ’ εαυτήν ηθική για να μπορεί να σταθεί σε μια αντικειμενική κρίση. Με βάση τα παραπάνω, μπορεί να είναι κανείς ηθικός υπό όρους ή προϋποθέσεις, ωστόσο αυτό πρέπει να συμβαίνει σε κάθε περίπτωση και κάθε πράξη. Η ηθική συμπεριφορά μπορεί να εκτιμηθεί ως σκοπός και όχι ως μέσον προς επίτευξιν του σκοπού. Κατά τούτο η ηθική είναι αυθύπαρκτη γιατί πρέπει να προέρχεται από την αυτονομία τής βουλήσεως, και όχι υπό την πίεση του νόμου ή των κανόνων της κοινωνίας. Η αρχή των πράξεών μας «οφείλει» να είναι εσωτερική  και συνειδησιακή, ανεξάρτητα από οποιοδήποτε συμφέρον, επιθυμία ή αναμονή παραδείσιας ανταπόδωσης.
Τέλος, παραφράζοντας τον ανώνυμο αρχαίο Έλληνα τραγικό** μπορούμε να υποστηρίξουμε τη σχετική έκφραση «πράττε το ορθόν, και γαία πυρί μειχθείτω».
 

* …γιατί όπως επισημαίνει ένας (αείμνηστος) σύγχρονος φιλόσοφος «σκέφτηκες ποτέ πόσο ατιμωτική είναι για σένα η στιγμή που ελεείς το διακονιάρη; Πώς επιτρέπεις, και πώς ανέχεσαι την υπεροχή σου απέναντί του; Η ελεημοσύνη σου τον φτύνει καταπρόσωπα».
Λόγος που σφάζει, και όχι απλά δίνει «γροθιά στο στομάχι!»
Παρ’ όλα αυτά ένας εκκλησιαστικός λόγος λέει∙ «Δανείζει Θεῷ ὁ ἐλεῶν πτωχόν». Έτσι κάποιοι ικανοποιούνται  όταν «δίνουν τον ένα χιτώνα από τους δύο». Ωστόσο το θέμα είναι να μην επιτρέπεις στον εαυτό σου να έχει έναν, όταν ο άλλος δεν έχει κανέναν.
**  Η έκφραση αυτή είναι «ἐμοῦ θανόντος γαῖα μειχθεῖτο πυρί».

Knafpl@hotmail.com

Άλλες απόψεις: Του Κ. Α. Ναυπλιώτη