Περί προθέσεων

Παρ, 21/08/2020 - 06:22

Η σημερινή αναφορά έχει σκοπό να μας υπενθυμίσει τι είναι οι προθέσεις και το λόγο που υπάρχουν. Αυτές λοιπόν είναι άκλιτα μέρη του λόγου και παίζουν βασικό ρόλο σε αυτόν αφού δηλώνουν τη σχέση τους με αυτόν (το λόγο) είτε εν συνθέσει είτε εν συντάξει. Πχ. Μπορούμε να πούμε επί της τραπέζης και επιτραπέζιος (π.χ οίνος) ή επιτραπέζιο παιχνίδι, παρά την θάλασσαν και παραθαλάσσιος (π.χ οικισμός) παραπλέω (π.χ παραπλέοντα σκάφη), παραπλεύρως (παράπλευρες απώλειες), παρανόμως (παράνομες εργασίες) κ.α (βλ. γραμματική Γ. Ζούκη 1960) . Έχουμε τις κύριες προθέσεις που είναι 18 τις οποίες μαθαίναμε «σαν ποίημα» και αυτές είναι: εν, εις, εξ, προ, προς κλπ. Αντίθετα οι καταχρηστικές προθέσεις χρησιμοποιούνται μόνο στη σύνταξη, όπως: μέχρι τέλους, χωρίς αιτία, άνευ  ουσίας ή χωρίς ουσία, ένεκα του λόγου ή ένεκα τούτου, χάριν αστεϊσμού  κλπ. Εδώ να σημειώσουμε, πως η πρόθεση υπέρ συντάσσεται είτε με αιτιατική είτε με γενική. Ωστόσο είναι λάθος να χρησιμοποιήσουμε τη γενική στην έκφραση «υπέρ του δέοντος» για να δηλώσουμε υπερβολή ή υπέρβαση, γιατί στην περίπτωση τής γενικής σημαίνει «δήλωσιν προς υπεράσπισιν»∙ πχ. υπέρ του κατηγορουμένου, ή ακόμα αν θέλουμε να ωφελήσουμε κάποιον, πχ. «υπέρ πίστεως και πατρίδος» ή «έρανος υπέρ των σεισμοπαθών» κλπ.   Για να ακριβολογήσουμε το σωστό είναι να πούμε πέραν + γενική δηλ. «πέραν του δέοντος».
Αντιλαμβάνεται κανείς με μόνη αυτή την απλή σημείωση, πως ο πλούτος του ελληνικού λόγου & λεξιλογίου οφείλεται και στις 9 καταχρηστικές προθέσεις, παράλληλα όμως με τη σωστή χρήση τους…
Να πούμε ακόμα, πως φτωχαίνουμε τη γλώσσα ή και δεν ακριβολογούμε όταν λέμε «… υφυπουργός στον πρωθυπουργό», αντί «παρά τω πρωθυπουργώ» αφού φανερώνει επ’ ακριβώς την αιτία, δηλ. προσδιορίζεται ο λόγος για τον οποίο ο υφυπουργός βρίσκεται κοντά στον πρωθυπουργό∙ δηλ. συνεργάζεται και προφανώς δεν είναι για να του…κάνει παρέα! Το ίδιο ισχύει και στο «δικηγόρος παρ’ Αρείω Πάγω»…  Αντίθετα είναι πλούτος η χρήση πολλών στερεοτύπων εκφράσεων στο λόγο πχ. Ως εκ τούτου, εν τούτοις, εν ολίγοις, εν αντιθέσει, εν υπνώσει, εν ονόματι του νόμου, συν τοις άλλοις, εκ Χίου (τόπος) δια πυρός και σιδήρου (τρόπος- αιτία), ή προσδιορίζουν το χρόνο, όπως, κατά το μεσημέρι ή περί την μεσημβρίαν…
Επομένως, είναι θετικό να γνωρίζουμε κάποιες «λεπτομέρειες» που θεωρούνται δύσκολες, όμως έχουν βαθύτερο νόημα, που πρέπει να δημιουργεί υποψίες όχι μόνο σε ‘κείνον που εμβαθύνει, αλλά και σε όποιον προσπαθεί να μάθει, βλέποντας κάτω από την επιφάνεια τού λόγου που υπερβαίνει το…καταλαβαίνουμε και οδηγεί στο εννοούμε.     
  

Άλλες απόψεις: Του Κ. Α. Ναυπλιώτη