Αν και το θέμα είναι τεράστιο και πολυσχιδές, η σχετική αναφορά πιστεύω πως συμβάλλει στη σχετική γνώση και όχι μόνο.
Σε συνέχεια του προηγούμενου να συμπληρώσουμε πως ο Πλάτων (Νόμοι 917/5) γράφει πως “...και ἄνδρες δή γυναικῶν καί παίδων, ἄρχοντες τε ἀρχομένων·” που σημαίνει με απλά λόγια πως: οι άντρες είναι προφανώς ανώτεροι από τις γυναίκες και τα παιδιά… Σχετικά με το γάμο έλεγε πως: “ο γάμος είναι η αρχή της παρακμής του άνδρα και η αφετηρία της ζωής για τη γυναίκα”.
Ο Αριστοτέλης υποστηρίζει πως “… ο άντρας έχει τη θέση του αφέντη και η γυναίκα τού εξαρτημένου...” (Πολιτικά Α 13, 1260). Ο Πυθαγόρας χαρακτηρίζει τη γυναίκα ως σκότος…
Η θέση τής εκκλησίας σε παλαιότερες εποχές
Αναφέραμε σχετικά στο προηγούμενο πως, αν και η Χριστιανική θρησκεία δεν απαξιώνει τη γυναίκα αφού τη θεωρεί ισότιμη, εντούτοις δεν τη θεωρεί “ίση” με τον άντρα γιατί τη θεωρεί ως “βοηθό” του άντρα. Άποψη που επικυρώνει προς το χειρότερο ο Μ. Βασίλειος αφού υποστηρίζει πως ”η θέσις της γυναικός είναι πολλώ κατωτέρα του ανδρός” · γι αυτό όταν η γυναίκα δέρνεται από τον άντρα της “πολλάς πληγάς οφείλει να υπομένει μάλλον ή να διαζευχθεί τού συνοικούντος” (1).
Ο Ιουστινιανός θέσπισε την ποινή του θανάτου για τις διακόνισσες που έχαναν την παρθενία τους (Νεαρά 6/6).
Ο Χρυσόστομος τα έβαζε με τις φτωχούλες που έβγαιναν στην αγορά να πουλήσουν την πραμάτεια τους, λέγοντας: “αἰσχρόν παρθένον ἐπ’ ἀγορᾶς ἑστάναι….πόσω μάλλον μέν τό συνοικείν ἀνδράσιν αἰσχρότερον; (1)*. Ο καθένας που παντρεύεται χωρισμένη γυναίκα διαπράττει μοιχεία. Όσο για τη χήρα γυναίκα να γνωρίζει πως το να χάσει τον άντρα της δεν είναι συμφορά αλλά τιμή και δόξα πολύ μεγάλη* (!)
Κάθε συνέχεια επί του θέματος αυτού εκτός του ότι μπορεί να προκαλεί, θεωρείται μάταια, έστω και αν σήμερα τα “πράγματα έχουν αλλάξει”.
Ας αρχίσουμε όμως από την αγνότητα – παρθενία των γυναικών κατά την αρχαιότητα η οποία μέχρι και τις μέρες μας ήταν μέγιστο προσόν και εξετιμάτο ιδιαιτέρως. Αυτές είχαν το προνόμιο της συμμετοχής σε θρησκευτικές εορτές, όπως η Πομπή των Παναθηναίων που μόνο παρθένες μετέφεραν το πέπλο της Αθηνάς. Οι άγαμες στην αρχαιότητα, κυρίως κατά τους ιστορικούς χρόνους (μετά τον 8ο αι. π.Χ) ζούσαν κλεισμένες στα σπίτια τους και αν έβγαιναν έπρεπε να συνοδεύονται από δούλες, να μην κυκλοφορούν νύχτα και να μην έχουν πάνω τους χρήματα περισσότερα από έναν οβολό. “Αν ήταν ανάγκη να κυκλοφορήσουν νύχτα, έπρεπε να κρατούν αναμμένο δαυλό”. Αντιλαμβάνεται κανείς πως αν και οι απόψεις των προγόνων μας για την αγνότητα των ανύπανδρων γυναικών εκτιμώνταν ιδιαίτερα, εντούτοις, έχουμε επιτύμβια- επιγράμματα τόσο χαριτωμένα που μας ξαφνιάζουν, όπως αυτό:
“Φυλάς την αγνότητά σου.
Καί τι μ’ αυτό θα κερδίσεις;
Δεν πρόκειται εραστή να βρείς
στον Άδη, όταν κατέβεις.
Τα γλυκά έργα της Αφροδίτης
μόνο αν ζεις μπορεί να χαρείς.
Στο σκοτεινό κράτος του Αχέρονος,
οστά θα βρείς και τέφρα
τίποτε άλλο”!
Όμως συνεχίζοντας σχετικά με τη θέση τής γυναίκας, στο σημείο αυτό να πούμε πως οι γονείς έπρεπε να παντρεύουν τα παιδιά τους σε ηλικία 18 ετών τα κορίτσια και οι νέοι 35. Επεδίωκαν δε να κάνουν πολλά παιδιά και γι αυτό η κοινωνία εκτιμούσε τους παντρεμένους ιδιαίτερα. Μόνο οι Κυνικοί φιλόσοφοι όπως ο Διογένης είχαν τη θέση πως οι νέοι ποτέ δεν πρέπει να παντρεύονται και οι πρεσβύτεροι ουδεπώποτε!
Αξιόλογες γυναίκες της αρχαιότητας (2)
Παρ’ όλα όσα αναφέραμε παραπάνω, πολλές γυναίκες διέπρεψαν στο χώρο της επιστήμης και των γραμμάτων γενικότερα, όπως: Η Πολυγνώτη (7ος – 6ος π.Χ. αι.) ήταν μαθήτρια τού Θαλή και συνέβαλλε στην απλοποίηση των αριθμητικών συμβόλων.
Η Θεμιστόκλεια (6ος αι π.Χ.) από την οποία ο Πυθαγόρας πήρε τις περισσότερες από τις ηθικές του αρχές, τον μύησε στην αριθμοσοφία και ουσιαστικά τον ώθησε να δέχεται γυναίκες στη σχολή του.
Η Θεανώ (6ος αι. π.Χ.) μαθήτρια και ένθερμη οπαδός του Πυθαγόρα η οποία δίδαξε στις Πυθαγόρειες σχολές της Σάμου και του Κρότωνα. Έγραψε και τη βιογραφία του Πυθαγόρα που όμως χάθηκε.
Η Δαμώ (6ος αι. π.Χ.) κόρη τού Πυθαγόρα και της Θεανώς. Αρχικά δίδαξε στη σχολή του Κρότωνα. Κατέφυγε στην Αθήνα αφού παρέβη την εντολή του πατέρα της να μην ανακοινώσει τα γραπτά του σε αμύητους…
Η Αριγνώτη (6ος αι. π.Χ.) ο Σουίδας την αναφέρει ως μαθήτρια τού Πυθαγόρα. Ήταν φιλόσοφος, συγγραφέας και μαθηματικός από τη Σάμο. Έγραψε πολλά φιλοσοφικά έργα και μαθηματικό βιβλίο “Περί αριθμών”.
Η Τυμίχα (6ος αι. π.Χ.) σύμφωνα με τον Διογένη τον Λαέρτιο ήταν Σπαρτιάτισσα γεννημένη στον Κρότωνα, μαθήτρια τού Πυθαγόρα η οποία έγραψε και ένα σύγγραμμα σχετικά με τους “φίλους αριθμούς”. Όταν ο τύραννος των Συρακουσών απαίτησε να του αποκαλύψει τα μυστικά τής Πυθαγόρειας διδασκαλίας, έναντι μεγάλης αμοιβής, αυτή αρνήθηκε και μάλιστα έκοψε τη γλώσσα της με τα δόντια και την έφτυσε στο πρόσωπο του Διονυσίου.
Φιντύς (6ος αι. π.Χ.) Ήταν μαθήτρια του Πυθαγόρα και δίδαξε στη Σχολή τού Κρότωνα. Αναφέρεται ως εμπνεύστρια της αριθμητικής ισότητας
Ελορίς η Σαμία (6ος αι. π.Χ.) μαθήτρια του Πυθαγόρα γνώστρια της γεωμετρίας.
Πτολεμαΐς η Κυρηναία (6ος αι. π.Χ.) Νεοπυθαγόρεια φιλόσοφος, μουσικός και μαθηματικός την οποία αναφέρει ο Πορφύριος.
Η Διοτίμα από τη Μαντίνεια (6ος- 5ος αι. π.Χ.) Την αναφέρει ο Σωκράτης στο “Συμπόσιο” του Πλάτωνος ως δασκάλα και ιέρεια στη Μαντίνεια. Ήταν γνώστρια τής Πυθαγόρειας αριθμοσοφίας.
Περικτιόνη (5ος αι. π.Χ.) Πυθαγόρεια φιλόσοφος και συγγραφέας μαθηματικός στην οποία ο Πλάτων οφείλει την πρώτη γνωριμία του με τα μαθηματικά. Την αναφέρει ο Στοβαίος στο “Ανθολόγιό” του.
Λασθένια (4ος αι. π.Χ.) ήταν από την Αρκαδία και σπούδασε στην Ακαδημία μαθηματικά και φιλοσοφία (οι γυναίκες που σπούδαζαν στην Ακαδημία ήταν συνήθως ξένες). Το ίδιο συνέβη και με την Αξιοθέα από τη Φλειούντα της Πελοποννήσου η οποία σπούδασε μαθηματικά και φιλοσοφία και αργότερα δίδαξε στην Κόρινθο και στην Αθήνα.
Νικαρέτη η Κορινθία (4ος αι. π.Χ.). Αναφέρεται από τον Ν. Χατζηδάκη ως “της γεωμετρίας θεραπαινίς”. Από τους αρχαίους την αναφέρει ο Στοβαίος.
Αρετή η Κυρηνεία (4ος- 3ος αι. π.Χ.). Ήταν κόρη του Αρίστιππου, ιδρυτή της Κυρηναϊκής φιλοσοφικής σχολής. Σπούδασε στην Ακαδημία Πλάτωνος μαθηματικά, φυσική και φιλοσοφία. Μετά τον θάνατο του πατέρα της εκλέχτηκε στη διεύθυνση της Σχολής.
Πυθαΐς (2ος αι. π.Χ.) ήταν μαθηματικός κόρη του μαθηματικού Ζηνοδώρου.
Υπατία (370-415 μ.Χ.). Γεννήθηκε στην Αλεξάνδρεια και για πολλούς αιώνες θεωρούνταν ως η μοναδική γυναίκα επιστήμονας στην Ιστορία της ανθρωπότητας.
Εκτός από την ομορφιά της διέθετε μεγάλο και αξιόλογο συγγραφικό έργο που αφορούσε τέσσερις τομείς, όπως μαθηματικά, αστρονομία, μηχανική και φιλοσοφία. Τα έργα της όπως και πολλά άλλα αξιόλογα έργα χάθηκαν με την πυρπόλυση της βιβλιοθήκης τής Αλεξάνδρειας.
Τέλος, θεωρώ παράληψη να μην αναφέρουμε ότι προστάτιδες των επιστημών των τεχνών και της μουσικής όπως και προστάτιδες της γνώσης** ήσαν γυναίκες. όπως: η Ευτέρπη: Μούσα της Λυρικής ποίησης, η Κλειώ τής Ιστορίας, η Ερατώ τής ερωτικής ποίησης, η Θάλεια τής Κωμωδίας, η Καλλιόπη τής Επικής ποίησης, η Τερψιχόρη τής όρχησης, η Ουρανία τής Αστρονομίας, η Πολύμνια τής θρησκευτικής ποίησης και η Μελπομένη τής Τραγωδίας.
Τέλος να συμπληρώσουμε πως η μάθηση, οι επιστήμες, οι Καλές Τέχνες και γενικότερα η παιδεία άκμαζαν σε περιόδους ειρήνης και η πόλη καθίστατο “αυταρκεστάτη” (Θουκυδ. Επιτάφιος 36).
(1) βλ. Κ. Γαρδίκα “Το έγκλημα της μοιχείας” εκδ. Παπαζήση 1966
Σχετικά με τις “Νεαρές” αυτές κυκλοφόρησαν ως διατάγματα μετά το 534
(1)* βλ. Διαδίκτυο: Ιωάννου του Χρυσοστόμου “Τα ευρισκόμενα Πάντα”
* βλ. Ιωάννου του Χρυσοστόμου Έργα Τ. Β’ - “Ηθικά και Κοινωνικά” εκδόσεις
Ο ΛΟΓΟΣ Αθήναι 1968. Ωστόσο δεν θα αποφύγω τον πειρασμό να σημειώσω, πως αυτό το γνωρίζουν πολύ καλά οι χήρες γυναίκες...
(2) Από το βιβλίο “Οι μαθηματικοί της Αρχαίας Ελλάδας” εκδ. “Αίθρα” Αθήνα 1994
** Μούσα σημαίνει γνώση “τέχνη για σοφούς και μουσινούς τους τεχνίτας έλεγον” (Ησύχιος) και κατά τον Σουίδα “επειδή απάσης παιδείας αύτη τυγχάνει αιτία” . Έτσι, Μουσική είναι πάσα τέχνη και επιστήμη. Η μουσική όπως την εννοούμε σήμερα ελέγετο αρμονία (Αριστοτ. Περί Ψυχής 4.407). Τέλος, Μουσείον: Ιερόν των Μουσών.