Το πρόβλημα της αλήθειας (Η Φιλοσοφία, προϋπόθεση για την ανεύρεσή της* )

Δευ, 25/06/2018 - 20:43

“Νάφε καί μέμνασο ἀπειστεῖν”

 Να είσαι νηφάλιος και να θυμάσαι να δυσπιστείς

Επίχαρμος κωμωδιογράφος & Φιλόσοφος (5ος αι. π. Χ)

 

Όντως η ανακάλυψη της αλήθειας αποτελεί ένα μεγάλο και δυσεπίλυτο πρόβλημα για το οποίο έχουν ειπωθεί πολλά και έχουν γραφτεί περισσότερα για την αλήθεια, αλλά και για το ψέμα.

Θεωρείται όμως στοιχειώδες αλλά και βασικό να γνωρίζουμε πως: Ό,τι βλέπουμε είναι μια ερμηνεία της πραγματικότητας και δεν είναι για όλους η αλήθεια. Μπορεί όμως κανείς να το χαρακτηρίσει ως “αναλήθεια” η οποία όπως μας λέει ο Νίτσε παίζει βασικό ρόλο στην κοινωνία και τον πολιτισμό. Γιατί  “δίχως αναλήθεια, ούτε κοινωνία ούτε πολιτισμός...κάθε ψέμα είναι εξ ανάγκης ψέμα”. Ο ίδιος συσχετίζοντας το ψέμα με την αλήθεια μάς λέει πως: “Η ηδονή του ψεύδους είναι ίδιον καλλιτεχνικής φύσης. Διαφορετικά, μόνον η αλήθεια συνιστά ηδονή καθεαυτήν”. Και συνεχίζει: λέγοντας πως “Η Τέχνη** προσφέρει τη μεγίστη ηδονή, γιατί λέει την αλήθεια με το περιτύλιγμα του ψεύδους”. Έτσι η Τέχνη γίνεται ισχυρότερη από τη γνώση, γιατί αυτή επιθυμεί τη ζωή, ενώ η γνώση επιτυγχάνει ως ύστατο στόχο της – μονάχα την εκμηδένιση”. Και τέλος απαντά στο ερώτημα από που προέρχεται το πάθος γι’ αλήθεια σ’ έναν κόσμο ψεύδους; απ’ την Ηθική. Ωστόσο η ηθική τηρείται μονάχα εφ’ όσον ικανοποιεί και κάποιο συναίσθημα, και αυτό αποτελεί λόγο για τον οποίο ορμή και γνώση για την αλήθεια δεν υπάρχει. Μονάχα πίστη στην αλήθεια. Η καθαρή γνώση στερείται ορμής***. Η αληθινή γνώση, η θέαση της φοβερής αλήθειας εκμηδενίζουν κάθε κέντρο δράσης.

Η “αλήθεια” δε βρίσκεται εδώ ή εκεί, περιμένοντας κάποιον να την ανακαλύψει την “αλήθεια” τη δημιουργεί κανείς  (συνεπώς αποτελεί) ατέρμονη διεργασία, βούληση κατίσχυσης...”.

Το Ηρακλείτειο “ἐδιζησάμην ἐμεωητόν” δηλ. τον εαυτό μου γύρεψα κ’ ερεύνησα, έχει άμεση νοηματική σχέση με την περίφημη  Δελφική ρήση “γνῶθι σαυτόν”. Έτσι η αλήθεια που είδε ο Ηράκλειτος δεν ήταν κάτι “ πάγιο” και “στατικό” αλλά μια αέναη διαδικασία. Επομένως αν θέλει κανείς να βρει..., κατέχει την αλήθεια.  Και αυτή βρίσκεται όχι στη διδασκαλία πως να μαθαίνει κανείς τα γεγονότα, αλλά στην εξάσκηση τού μυαλού του, πώς  να σκέφτεται. Η Αλήθεια θα έσπρωχνε τον άνθρωπο στην απόγνωση, στο μηδέν – θα του ‘δειχνε πως ειν’ αιώνια καταδικασμένος στη Μη Αλήθεια. Παρ’ όλα αυτά, ο άνθρωπος θέλει να πιστέψει σε μιά προσιτή αλήθεια, σε μια κοντινή ψευδαίσθηση που του εμπνέει απόλυτη εμπιστοσύνη.  “Είναι ανέντιμο να πει ένας φιλόσοφος: “ταυτόν εστί τ’ Όμορφο και Καλό”. Αν προσθέσει κιόλας: “και τ’ αληθές ε τότε είναι για ξύλο” (!) Και αυτό γιατί σε κάθε κρίση μπορεί κανείς να αντιπαραθέσει μιά ίσου κύρους αντίθετη κρίση.  Κρίνοντας λοιπόν πως το αληθινό είναι πιό ωφέλιμο (διατηρεί πιό καλά τον οργανισμό), στην ουσία διαπιστώνουμε πως δεν είναι πιό ευχάριστο. “Η αλήθεια λοιπόν είν’ άσχημη... (και γι αυτό) έχουμε την Τέχνη για να σωθούμε απ’ την αλήθεια”. Η Τέχνη είναι πιό δυνατή απ’ τη Γνώση, γιατί εκείνη θέλει τη ζωή, ενώ ετούτη οδηγεί, τελικά, όχι μόνο στην εκμηδένιση, στην κατάρρευση των οραμάτων, αλλά και στην αποσύνθεση των αξιών. 

Η γνώση δεν σημαίνει τόσα πολλά για το καλό του ανθρώπου όσα σημαίνει η πίστη... Όταν πιστεύουμε μπορούμε να περάσουμε και χωρίς αλήθεια. Να σκεφτούμε πως δεν είμαστε κύριοι της αλήθειας, παρ’ ότι πιστεύεται πως όλοι οι άνθρωποι πριν από ‘μας, ήταν κύριοι της αλήθειας. Ωστόσο η αλήθεια ποτέ δεν είναι με την πλειοψηφία των ανθρώπων που πλανώνται χωρίς να το ξέρουν. Αυτός ο τρόπος είχε δημιουργήσει μια κατάσταση που ήταν πιο ισχυρή από τις συνέπειες της αλήθειας... Η ουσία είναι να σκεφτούμε γιατί επιθυμεί ο φιλόσοφος τη “γνώση”. Γιατί τρέφει περισσότερη εκτίμηση για την αλήθεια παρά τα φαινόμενα; Αυτή η αξιολόγηση είναι πιό παλιά από κάθε είδους “σκέφτομαι άρα υπάρχω”. Βέβαια  η αξιολόγηση μπορεί να οδηγήσει στην αμφιβολία “η οποία είναι ένα θαυμάσιο γνωστικό εργαλείο για την έρευνα της αλήθειας και την πνευματική πρόοδο”. Παρ’ όλα αυτά, άλλο η υπερβολή της αμφιβολίας και διαφορετικό να αμφιβάλουμε για την αμφιβολία! Η αμφιβολία αυτή οδηγεί στην μη αναζήτηση της αλήθειας η οποία θεωρείται σημάδι εκφυλισμού. Για την αναζήτηση της αντικειμενικής  αλήθειας(4), χρειάζεται να καταβληθεί πνευματικός κόπος μακριά από προκαταλήψεις. Η αντίληψη τής μη αμφιβολίας όμως οδηγεί σε πνευματική στειρότητα που φρενάρει την πνευματική δημιουργία και πρόοδο... Ωστόσο οι αμφιβολίες μας πρέπει να είναι πολύ ισχυρές για να εγκαταλείψουμε αυτό που πιστέψαμε κάποτε. Εδώ λοιπόν πρέπει να θέσουμε το πρόβλημα τής “φιλαλήθειας”. “Δυστυχώς αυτά που έχουν ειπωθεί ενάντια στο ψέμα, είναι μόνο οι ανόητες κρίσεις ενός  δασκάλου  και πιό πολύ είναι η προσταγή “Μην πεις ψέματα”. Αν αληθεύει ότι ζούμε χάρη στο λάθος, τί θα είναι λοιπόν σ’ αυτή την περίπτωση η “θέληση της γνώσης”; δεν θα έπρεπε να είναι η “θέληση του θανάτου”**** η προσπάθεια των φιλοσόφων και των επιστημόνων δεν θα ήταν ένα σημάδι παρακμής, μια μορφή μίσους της ζωής... γιατί την αντίληψη του “πραγματικού”  την έχουμε πάρει από την άποψη αυτού που “μας ενδιαφέρει”. Εδώ φαίνεται πως

“ο κόσμος  που μας ενδιαφέρει είναι ψεύτικος” γιατί “δεν επιθυμούμε τη γνώση, επιθυμούμε να μας αφήνουν να πιστεύουμε τις γνώσεις που ήδη έχουμε”. Η λογική όμως μας λέει, πως τα “ελεύθερα πνεύματα δεν χρειάζονται προσκολλήσεις” και ότι οι καιροί της πιό σκληρής καταπίεσης είναι τις πιό πολλές φορές καιροί όπου γίνεται πολύς λόγος για μεγάλα ιδανικά. Γιατί νομίζουν πως αλήθεια είναι μόνο αυτό που ακούγεται όμορφα(5)... Γνωρίζουμε βέβαια πως “είμαστε περαστικοί από ένα σύμπαν που όμως είναι πάντα έτοιμο να αποκαλύψει τα μυστικά του σε όποιον ξέρει πού να ψάξει ή ισχύει αυτό που έγραψε ο Ρίλκε: “η φύση δεν ξέρει καν αν υπάρχουμε” .“Μια εκδοχή είναι να διαλέξεις το παραμύθι της αρεσκείας σου, να το βάφτισης θρησκεία και να πάρεις  έτοιμες απαντήσεις απ’ τον άγιο και το λυσάρι των ιερέων. Μια άλλη (πιό δύσκολη) είναι να μάθεις πριν πιστέψεις. Δυστυχώς ή ευτυχώς δεν φαίνεται να υπάρχει κάποιος νόμος. Είμαστε το αποτέλεσμα μιας συγκυρίας γεγονότων και αυτή είναι πλέον μια οριστική γνώση, στηριγμένη πάνω σε πραγματικά δεδομένα” (Δημ. Νανόπουλος “Στον τρίτο βράχο από τον ήλιο” ). Όλοι οι άνθρωποι ενδόμυχα προσπαθούν να αντιληφθούν για πιό λόγο υπάρχουν. Και όπως έλεγε ο Αριστοτέλης: Οι άνθρωποι από τη φύση τους έχουν όρεξη να μάθουν. Να μάθουν ότι Μηδέ εκ του μή όντος γίνεσθαι, μηδέ εις το μη όν φθείρεσθαι. Έτσι παραμερίζοντας το συναίσθημα θα γίνουν κοινωνοί της γνώσης όσοι μπορούν να δουν πέρα από τα μάτια τους. Και πέρα από τα μάτια μας κατά τον Απόστολο Παύλο υπάρχει η πίστις η οποία “είναι ελπιζομένων υπόστασις, πραγμάτων έλεγχος ού βλεπομένων”.

Ωστόσο είναι γνωστό πως επιστήμη ερευνά το πώς έγινε ο κόσμος καθώς και τους φυσικούς νόμους που ρυθμίζουν τη λειτουργία του, ενώ η θρησκεία ασχολείται με το ποιος και γιατί δημιούργησε τον κόσμο. Η επιστήμη χρησιμοποιεί τους νόμους της λογικής, την παρατήρηση και το πείραμα. Η σωστή σχέση πίστης και γνώσης εκφράζεται με την επιγραμματική θέση “γιγνώσκουσα πίστη και πιστεύουσα γνώση”. Πολλές φορές όμως η πίστη στο συναίσθημα αμφισβητεί τη λογική. Και βέβαια αμφισβήτηση δεν σημαίνει κατάργηση των αξιών, αλλά αναθεώρηση όσων είναι φθαρμένες ή έχουν ξεπεραστεί. 

Γι αυτό δεν φτάνει να λέει κανείς την αλήθεια, αλλά να την λέει με βεβαιότητα. Όμως, ο ίδιος ο Πιλάτος όπως μας λέει στο “Κατά Ιωάννην” φαίνεται να μη γνωρίζει “τί εστί αλήθεια” . Την ερμηνεία βέβαια   μας την δίνει ο Χριστός όταν μας λέει: Εγώ ειμί η οδός η αλήθεια και η ζωή. Εμάς όμως δεν πρέπει να μας διαφεύγει ότι η αλήθεια είναι μια στρατιά από μεταφορές, μετωνυμίες, ανθρωπομορφικές εκφράσεις, κοντολογίς ένα σύνολο από ανθρώπινες σχέσεις οι οποίες αφού στολίστηκαν, μετά από μακρά χρήση φαίνονται εδραίες με κανονιστικό κύρος και δεσμευτική ισχύ. Θα ήταν όμως άριστο να γνωρίζουμε πως η αξία της αλήθειας είναι απροϋπόθετη και απόλυτη, ενόσω η αλήθεια είναι ένα αγαθό καθεαυτό, όχι επειδή η αλήθεια υπηρετεί έναν άλλο απώτερο σκοπό, αλλά την πρακτική αναγκαιότητα τής κοινωνικής οργάνωσης.

Τέλος μην ξεχνάμε πως αυτός που ερευνά για την αλήθεια, δεν αμφισβητεί μόνο, αντίθετα  βοηθά στη οικοδόμηση μιας αλήθειας που θα μπορεί να την βλέπουν όλοι, αφού θα βλέπουμε την ύπαρξη και τη σοβαρότητας τής ζωής ξεχωρίζοντας την πλάνη από τον εναγκαλισμό της με την αλήθεια. Δυστυχώς όμως η ζωή προϋποθέτει την πλάνη.  Επιπρόσθετα είναι αναγκαίο να θυμόμαστε ότι η πλάνη είναι δοκιμή της γνώσης η οποία δεν παρερμηνεύει ούτε παραχαράσσει την αλήθεια παρά μόνο όταν την μυθοποιούμε μέσω του θεολογικού λόγου.  

 

Αναγκαίες διευκρινιστικές σημειώσεις

 

*  ....η οποία θα πρέπει να βασίζεται στο “ἐξ  ἀρχῆς μή θέσει γενέσθαι” δηλ. σε μία εξαρχής συμφωνία (βλ. Διογ. Λαερτίου “Βίοι φιλοσόφων” - Επίκουρος

** “Αν δεν υπήρχε η Τέχνη, (κατά τον Έρνεστ Φίσερ “Η αναγκαιότητα της Τέχνης”) ο κόσμος μας σύντομα θα έψαχνε την ψυχή του, δηλ. το ενδιαφέρον του. Γι αυτό οι Έλληνες θεωρούσαν την Τέχνη όχι απλή ευχαρίστηση, αλλά παιδεία έξοχη για τους πολίτες.

*** Εννοεί: στερείται εμπειρικού γνωρίσματος, καθ’ ο καθαρή. Πρβλ. Πλάτωνος Φίληβος, 52b-c “ἡδονάς ἀμίκτους, καθαράς”. Δηλ. χωρίς την παραμικρή ανάμιξη πόνου. 

(4) Μην ξεχνάμε πως ό,τι βλέπουμε είναι μια ερμηνεία της πραγματικότητας που βασίζεται σε υποκειμενικά κριτήρια. Όπως και ότι, χαρακτηριστικό άρα ουσιαστικό γνώρισμα  της φιλοσοφίας είναι πως “φιλοσοφία εστί μελέτη θανάτου” (Πλάτων) αλλά και το Αν δεν πεθάνετε δεν θα ζήσετε που είπε ο Χριστός.

**** Ούτως ή άλλως αυτή θα ήταν η μοίρα τού ανθρώπου, αν αυτός βέβαια δεν ήταν τίποτε άλλο παρά μονάχα ένα αποκλειστικά γιγνώσκον ζώο. Ωστόσο, τόσο σκληρό που εύρισκε και βρίσκει τη χαρά του στις Τραγωδίες, τις ταυρομαχίες, στις καταστροφές (των άλλων), στους πολέμους και τις σταυρώσεις. Όμως για φαντάσου! Όταν επινόησε την κόλαση, αυτό ήταν ο παράδεισός του πάνω στη γη. Αλήθεια είναι ότι ο άνθρωπος είναι αιώνια καταδικασμένος στην αναλήθεια, στην έλλειψη της αλήθειας το ψέμα. Μήπως όμως στον άνθρωπο αρμόζει μόνο η πίστη στην εφικτή και προσεγγίσιμη αλήθεια, ή στην αυταπάτη που τον πλησιάζει και του εμπνέει εμπιστοσύνη;

(5) και εδώ μπορεί να έρθει στο μυαλό τού καθενός το λαϊκό άσμα που αποφαίνεται πως: τα λόγια που σας είπα σας χάϊδεψαν τ’ αυτιά , μα δυστυχώς δεν είν’ αλήθεια

 

Βιβλιογραφία -Πηγές: Φρ. Νίτσε “Η Θέληση της Δυνάμεως” εκδ. Οίκος Δαμιανός. “Το Πάθος για την Αλήθεια” εκδ. Gutenberg 2015. “Περί αληθείας και ψεύδους από εξωηθική έννοια εκδ. Εκκρεμές. ” ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ: ΠΕΡΙ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Δημ. Ι. ΠΑΠΑΔΗΣ εκδ. “Σύγχρονη Παιδεία” Θεσ/ νικη 1995. “Αμφιβολίας εγκώμιον” Ιάσων Ευαγγέλου εκδ. Σάκκουλα 2003. Αντικειμενική φιλοσοφία Γιάννη Ξανθάκου Αθ. 1971. Το ΕΙΝΑΙ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΠΡΑΞΙΣ βιβλίο Τέταρτο Χρήστου Νικ. Ρεντέση εκδ. Παπαζήση Αθ. 1991. Δημ. Νανόπουλος (Έλληνας θεωρητικός Φυσικός) “Στον τρίτο βράχο από τον ήλιο” εκδ. Πατάκη 2015. Διογένους Λαερτίου  “ΒΙΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΩΝ”, Διαδίκτυο...

Άλλες απόψεις: Του Κ. Α. Ναυπλιώτη